How to check Gram Panchayat fund usage? : ग्रामपंचायतीचा निधी कोणत्या कामासाठी वापरला जातो हे तपासण्याची सोपी पद्धत जाणून घ्या. eGramSwaraj पोर्टल, PFMS, RTI, ग्रामसभा आणि महाराष्ट्रातील नवीन अपडेट्ससह. तुमच्या गावाचा पैसा कुठे खर्च होतो ते घर बसल्या पहा!

नमस्कार मित्रांनो, मी PAWARA, पुण्याजवळच्या एका छोट्या गावातून बोलतोय. गेल्या १५ वर्षांत मी ग्रामपंचायत निवडणुकांपासून ते गावातील रस्ते-नाले-शौचालय कामांपर्यंत अनेक गोष्टी जवळून पाहिल्या आहेत. सरपंच किंवा ग्रामसेवकांना विचारले की “निधी कुठे खर्च झाला?” तर उत्तर येतं – “सगळं ग्रामसभेत पास झालंय रे!” पण प्रत्यक्षात रस्ता अर्धा राहतो, पाणी टँकरने येतं आणि पैसा कुठे गेला हे कोणालाच कळत नाही.

आता  हे सगळं बदललं आहे! केंद्र सरकारच्या eGramSwaraj पोर्टल आणि PFMS इंटिग्रेशनमुळे तुमच्या मोबाईलवर एका क्लिकवर गावाचा प्रत्येक रुपया कुठे गेला ते दिसतं. मी स्वतः अनेक गावांमध्ये हे तपासून पाहिलं आहे आणि आज तुम्हाला पूर्ण, वेगळा आणि अनुभवावर आधारित गाइड देतोय. हा लेख कोणत्याही ब्लॉगवर सापडणार नाही कारण मी फक्त कॉपी-पेस्ट केलेलं नाही, तर प्रत्यक्ष ग्रामसेवक, RTI कार्यकर्ते आणि गावकऱ्यांच्या अनुभवातून नवीन अँगल आणला आहे – “निधी तपासणे हे केवळ माहिती घेणे नाही, तर गावाचा विकास नियंत्रित करण्याचे हत्यार आहे.”

ग्रामपंचायतीचा निधी म्हणजे काय, तो कुठून येतो, कोणत्या कामांसाठी वापरला जावा आणि तुम्ही घर बसल्या कसा तपासाल – हे सगळं आज सविस्तर समजून घेऊया.

१. ग्रामपंचायतीचा निधी समजून घ्या – स्रोत आणि नियम (Understanding Funds)

ग्रामपंचायत ही भारताच्या ७३व्या घटना दुरुस्तीनुसार (११व्या अनुसूची) २९ विषयांवर काम करते – रस्ते, पाणी, स्वच्छता, आरोग्य, शाळा, रोजगार इत्यादी. निधी तीन मुख्य प्रकारचा येतो:

• केंद्र सरकारचा निधी (१५व्या वित्त आयोग – १५th FC): Tied Grant (विशिष्ट कामांसाठी) आणि Untied Grant (मुक्त निधी). २०२५-२६ पर्यंत प्रति व्यक्ती वार्षिक रक्कम वाढली आहे.
• राज्य सरकारचे अनुदान: महाराष्ट्रात ग्राम विकास विभागाकडून रस्ते, जलसंधारण, स्वच्छ भारत मिशन इत्यादी.
• स्वतःचा महसूल (Own Source Revenue): गावकर, बाजार कर, पाणी कर, इमारत कर इ.

महत्त्वाची गोष्ट: निधी “टाईड” असल्यास फक्त त्या कामासाठीच वापरता येतो. उदा. स्वच्छ भारत अंतर्गत शौचालय बांधणे, पण त्यातून रस्ता बांधणे नाही. हे नियम मोडल्यास ऑडिटमध्ये अडचण येते.

मी एकदा पाहिलं – एका गावात १५व्या FC चा untied निधी सरपंचाने “सांस्कृतिक कार्यक्रम” साठी वापरला, पण ग्रामसभा पास नसल्याने RTI लावल्यावर परतावा भरावा लागला. असं होऊ नये म्हणून तपासणे गरजेचे.

२. निधी कोणत्या कामांसाठी वापरला जावा?

११व्या अनुसूचीप्रमाणे मुख्य कामे:

• पाणीपुरवठा आणि जलसंधारण
• रस्ते, पूल, गटार
• स्वच्छता (शौचालय, कचरा व्यवस्थापन)
• आरोग्य आणि अंगणवाडी
• शालेय इमारती
• मनरेगा अंतर्गत रोजगार
• PMAY-G घर बांधणी

२०२५-२६ नवीन अपडेट: १५व्या FC च्या टाईड ग्रांटमध्ये ५०% पाणी आणि स्वच्छता, ४०% रस्ते-इतर मूलभूत सुविधा, १०% इतर विकासावर खर्च करावा लागतो. महाराष्ट्रात RDD (Rural Development Department) ने ZPFMS (Zilla Parishad Fund Monitoring System) ला eGramSwaraj शी लिंक केलं आहे.

३. निधी तपासण्याची सोपी पद्धत – स्टेप बाय स्टेप

पद्धत १: eGramSwaraj पोर्टल + अॅप (सर्वात सोपी, अपडेटेड)

१. मोबाईल/कॉम्प्युटरवर https://egramswaraj.gov.in उघडा किंवा Google Play वरून eGramSwaraj App डाउनलोड करा. २. “Visit Your Panchayat” किंवा “Panchayat Profile Report” वर क्लिक करा. ३. State → Maharashtra → District (उदा. पुणे) → Block (उदा. हवेली) → Gram Panchayat (तुमचं गाव) निवडा. ४. आता दिसेल:

• Panchayat Profile: गावाची माहिती, सदस्य.
• Approved Activities / Works: मंजूर कामांची यादी + निधी रक्कम + प्रगती (Ongoing/Completed).
• Financial Progress / Expenditure Report: किती निधी आला (Receipt), किती खर्च झाला (Expenditure), Utilization Certificate.
• Payment Report / PFMS: प्रत्येक व्हाउचर, पेमेंट कोणाला केलं, कधी केलं.
• Geo-tagged Photos: कामाच्या ठिकाणची GPS फोटो (फेक कामे पकडण्यासाठी उत्तम!).

टिप: PFMS इंटिग्रेशनमुळे २ लाख+ पंचायती ऑनलाइन पेमेंट करतात. तुम्हाला प्रत्येक रुपयाचा ट्रेल दिसतो.

पद्धत २: ऑफलाइन पारंपरिक पद्धत

• ग्रामसभा: वर्षातून किमान २ वेळा. बजेट, खर्च, ऑडिट रिपोर्ट मांडला जातो. तुम्ही प्रश्न विचारू शकता.
• ग्रामपंचायत कार्यालय: Registers (Cash Book, Measurement Book, Bill Register) पहा. ग्रामसेवक दाखवणे बंधनकारक.
• RTI: “Form A” भरून “FY २०२४-२५ मधील सर्व योजनांचा खर्च, व्हाउचर आणि Utilization Certificate” मागवा. ३० दिवसांत उत्तर मिळते.
• ऑडिट रिपोर्ट: Local Fund Audit (LFA) किंवा CAG रिपोर्ट कार्यालयात उपलब्ध.

माझा अनुभव: मी एकदा RTI लावली, तर सरपंचाने “फाईल हरवली” म्हटलं. पण eGramSwaraj वरून डेटा काढून दाखवला तेव्हा सगळं स्पष्ट झालं!

४. महाराष्ट्रात विशेष टूल्स आणि New Updates

• ZPFMS (Zilla Parishad Fund Monitoring System): जिल्हा परिषद स्तरावर निधी ट्रॅकिंग.
• Audit-Online: ऑनलाइन ऑडिट, CAG गाइडलाइन्सनुसार.
• Gram Manchitra / GPDP Portal: गाव विकास आराखडा (Gram Panchayat Development Plan) पहा.
• १५व्या FC २०२६-२७: नवीन इन्स्टॉलमेंट रिलीज, tied grant साठी ६०% खर्च झाला पाहिजे अन्यथा पुढील हप्ता थांबतो.

नवीन अँगल: eGramSwaraj + Aadhaar-linked payments मुळे भ्रष्टाचार ७०% कमी झाला आहे (सरकारी डेटानुसार). पण तरीही काही गावांमध्ये “Ghost works” (कागदावर काम, प्रत्यक्ष नाही) दिसतात – त्यासाठी Geo-tagging आणि सोशल ऑडिट वापरा.

५. सामान्य समस्या आणि उपाय

• निधी परत गेला? → Utilization Certificate (UC) नसल्यास.
• काम अपूर्ण? → Social Audit Team ने तक्रार.
• सरपंच टाळतो? → RTI + ग्रामसभा रेकॉर्डिंग (आता मोबाईलने रेकॉर्ड करता येतं).

सक्सेस स्टोरी: पुण्याजवळील एका गावात गावकऱ्यांनी eGramSwaraj वरून डेटा काढून १८ लाखांचा “फेक रस्ता” उघडा केला. काम थांबवलं आणि पैसा वाचला.

FAQ ( check Gram Panchayat fund usage?)

१. eGramSwaraj वर लॉगिन करणे गरजेचे आहे का?

नाही. पब्लिक रिपोर्ट्स कोणतीही लॉगिन न करता उपलब्ध आहेत.

२. ग्रामपंचायतीचा निधी तपासण्यासाठी कोणता अॅप?

eGramSwaraj (Google Play वर उपलब्ध).

३. RTI लावण्यासाठी काय फॉर्म?

साधा कागद किंवा ऑनलाइन RTI पोर्टल. फी १० रुपये.

४. ग्रामपंचायतीचा निधी चुकीचा खर्च झाला तर काय करावे?

ग्रामसभा + RTI + जिल्हा परिषदेला तक्रार + सोशल ऑडिट.

५. ग्रामपंचायतीचा निधी मध्ये नवीन काय?

पूर्ण PFMS इंटिग्रेशन + Real-time Geo-tagging + Audit-Online.

• हे देखील वाचा : ग्रामपंचायत माहिती अधिकार: अर्ज नमुना 

• ग्रामीण रहिवासी दाखला: अर्ज pdf सह नमुना 

निष्कर्ष (Conclusion)

मित्रांनो, ग्रामपंचायतीचा निधी हा तुमचा पैसा आहे – सरकारचा नाही. तो रस्त्यावर, पाण्यात किंवा शाळेत दिसला पाहिजे, फक्त कागदावर नाही. आज eGramSwaraj सारख्या टूल्सने आम्हा सामान्य गावकऱ्यांना शक्ती दिली आहे. फक्त एकदा तपासा, ग्रामसभेत प्रश्न विचारा आणि गाव बदलून टाका.

तुमच्या गावाचा निधी तुम्हीच नियंत्रित करा. काही शंका असेल तर कमेंट्समध्ये विचारा – मी किंवा माझ्या टीमने उत्तर देईन.

जय हिंद! जय ग्रामस्वराज!