Grampanchayat Form 5 a Daily Cash Book : भारतीय लोकशाहीचा पाया ग्रामीण भागांमध्ये, म्हणजेच ग्रामपंचायतींमध्ये आहे. राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांचे ‘गावे आत्मनिर्भर व्हावीत’ हे स्वप्न साकार करण्यासाठी, ग्रामपंचायतींना आर्थिक आणि प्रशासकीयदृष्ट्या सक्षम करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
आज, ग्रामपंचायतींना विविध योजना, कर, सरकारी अनुदान आणि स्थानिक उत्पन्नातून लाखो रुपये मिळतात. या मोठ्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये पारदर्शकता, अचूकता आणि शिस्त राखण्यासाठी, महाराष्ट्र ग्रामपंचायत लेखा संहितेनुसार स्वतंत्र नोंदी (नोंदवह्या) ठेवणे आवश्यक आहे.
या सर्व नोंदींपैकी, सर्वात महत्त्वाचा दस्तऐवज आणि दैनंदिन व्यवहारांचे प्रतिबिंब म्हणजे “ग्रामपंचायत फॉर्म क्रमांक ५ (अ) दैनंदिन रोकड वही” होय. या रोकड वहीमध्ये ग्रामपंचायतीच्या बँक खात्यात जमा झालेल्या प्रत्येक रुपयाचा आणि रोखीत खर्च झालेल्या प्रत्येक रुपयाचा दैनंदिन हिशोब ठेवला जातो. या लेखात, आपण ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ)चे महत्त्व, त्याची रचना, तो कसा लिहावा आणि त्याचे कायदेशीर महत्त्व याबद्दल सविस्तरपणे जाणून घेणार आहोत.
ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ) म्हणजे काय?
महाराष्ट्र ग्रामपंचायत वित्तीय आणि लेखा नियम, १९६१ (आणि वेळोवेळी केलेल्या सुधारणांनुसार), प्रत्येक ग्रामपंचायतीला तिच्या दैनंदिन आर्थिक व्यवहारांची नोंद ठेवण्यासाठी विशिष्ट फॉर्म विहित केले आहेत. यापैकी, ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ) हे प्राथमिक दैनिक रोख पुस्तक आहे.
थोडक्यात: जे पुस्तक ग्रामपंचायतीच्या दैनंदिन जमाखर्चाची (उत्पन्न/प्राप्ती) आणि खर्चाची (व्यय/देयके) पद्धतशीरपणे नोंद ठेवते, त्याला ‘फॉर्म ५(अ) दैनिक रोख पुस्तक’ म्हणतात.
हे रोख पुस्तक केवळ एक लेखा पुस्तक नसून, ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक सुस्थितीचा कायदेशीर पुरावा आहे. हे पुस्तक प्रत्येक आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला (१ एप्रिल) उघडले जाते आणि आर्थिक वर्षाच्या शेवटी (३१ मार्च) बंद केले जाते.
दैनिक रोकड वहीचे महत्त्व आणि गरज
Grampanchayat Form 5 a Daily Cash Book काटेकोरपणे सांभाळणे महत्त्वाचे असण्याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
आर्थिक पारदर्शकता: ग्रामपंचायतीचा कारभार सार्वजनिक निधीतून चालतो. त्यामुळे, पैशांची योग्य प्रकारे गुंतवणूक होत आहे की नाही हे तपासण्याचा रोकड वही हा एकमेव मार्ग आहे.
शासकीय निधीचा मागोवा: यामुळे केंद्र सरकार (जसे की १५ वा वित्त आयोग), राज्य सरकार (जसे की ग्रामीण विकास निधी) आणि जिल्हा परिषदेकडून मिळालेल्या विविध अनुदानांची नोंद ठेवणे सोपे होते.
भ्रष्टाचार प्रतिबंध: व्यवहारांची नोंद दररोज केली जात असल्यामुळे, निधीचा अपहार किंवा गैरवापर होण्याची शक्यता कमी होते.
लेखापरीक्षणाची सुलभता: दरवर्षी, स्थानिक निधी लेखापरीक्षण किंवा एजी ऑडिटद्वारे ग्रामपंचायतीच्या हिशेबांचे लेखापरीक्षण केले जाते. यावेळी, लेखापरीक्षक सर्वप्रथम ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ) मागतात.
तात्काळ आर्थिक माहिती: कोणत्याही दिवशी ग्रामपंचायतीची शिल्लक जाणून घेण्यासाठी संपूर्ण पुस्तक तपासण्याची गरज नाही; ही माहिती केवळ रोकड पुस्तकाचे शेवटचे पान पाहून मिळू शकते.
ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ) दैनिक रोकड पुस्तकाचा नमुना
दैनिक रोकड पुस्तक दोन मुख्य विभागांमध्ये विभागलेले आहे: डावीकडे ‘प्राप्ती बाजू’ आणि उजवीकडे ‘भरणा बाजू’.
दोन्ही बाजूंना विशिष्ट रकाने आहेत, ज्यांचा तपशील खालील तक्त्यात दिला आहे:
| जमा बाजू (Receipts) | खर्च बाजू (Payments) |
| १. तारीख (Date) | १. तारीख (Date) |
| २. पावती क्रमांक (Receipt No.) | २. व्हाऊचर / खर्च पावती क्रमांक (Voucher No.) |
| ३. कोणाकडून रक्कम मिळाली त्याचे नाव | ३. कोणाला रक्कम दिली त्याचे नाव/तपशील |
| ४. विवरणाचा तपशील (Particulars) | ४. खर्चाचे वर्गीकरण / खाते नाव (Head of Account) |
| ५. लेजर पान नंबर (Ledger Folio) | ५. लेजर पान नंबर (Ledger Folio) |
| ६. रोख रक्कम (Cash Amount) | ६. रोख रक्कम (Cash Amount) |
| ७. बँक/ट्रेझरी रक्कम (Bank/Cheque Amount) | ७. बँक/चेक क्रमांक व रक्कम (Bank/Cheque Amount) |
| एकूण जमा (Total Receipts) | एकूण खर्च (Total Payments) |
दैनंदिन कॅश बुक लिहिण्याची पद्धत आणि नियम
ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ) कॅश बुक सांभाळणे हे एक अत्यंत जबाबदारीचे काम आहे. ही जबाबदारी प्रामुख्याने ग्राम विकास अधिकारी (VDO) किंवा ग्रामसेवक यांच्यावर असते. कॅश बुक सांभाळताना, खालील नियमांचे काटेकोरपणे पालन करणे आवश्यक आहे:
अ) जमा बाजूची नोंद कशी करावी?
सुरुवातीची शिल्लक: दिवसाच्या सुरुवातीला, आदल्या दिवसाची शिल्लक (रोख आणि बँक शिल्लक) प्रथम नोंदवली पाहिजे.
कर संकलन: गावकऱ्यांकडून घरभाडे, पाणीपट्टी आणि दिवा कर वसूल केल्यानंतर, त्यांना फॉर्म ९ ची पावती दिली जाते. पावती क्रमांक आणि रक्कम कॅश बुकच्या जमा बाजूला नोंदवली पाहिजे.
शासकीय अनुदान: शासनाकडून थेट बँकेत जमा झालेला निधी बँक पासबुक किंवा स्टेटमेंटमधून ‘ठेव’ बाजूला नोंदवला पाहिजे.
ब) खर्चाची नोंद कशी करावी?
ठरावाच्या आधारावर: मासिक सभा किंवा ग्रामसभेच्या मंजुरीशिवाय ग्रामपंचायतीचा कोणताही खर्च केला जाऊ शकत नाही. खर्च करताना मंजूर ठरावाचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे.
व्हाउचर्स: प्रत्येक खर्चासाठी वैध बिल किंवा व्हाउचर असणे आवश्यक आहे. व्हाउचरचा अनुक्रमांक खर्चाच्या बाजूला लिहिलेला असावा.
चेक किंवा ऑनलाइन पेमेंट: आजच्या डिजिटल युगात (जसे की ई-ग्राम स्वराज्य किंवा पीएफएमएस प्रणाली), खर्च ऑनलाइन हस्तांतरण किंवा चेकद्वारे केले जातात. याची बँक खात्यात अचूक नोंद करणे आवश्यक आहे.
क) दैनंदिन ताळमेळ आणि अंतिम हिशोब:
ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ) मध्ये दिवसाचे सर्व व्यवहार नोंदवल्यानंतर, दोन्ही बाजूंची बेरीज केली जाते.
$${सुरुवातीची शिल्लक + दिवसाची प्राप्ती} – \text{एकूण खर्च} = \text{अंतिम शिल्लक}$$
ही शिल्लक अक्षरी आणि अंकीय स्वरूपात नोंदवल्यानंतर, ग्रामसेवकाने त्यावर स्वतः सही करावी आणि सरपंच किंवा उपसरपंच यांची मंजुरी घ्यावी.
डिजिटल युगात ‘ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ)’ चे बदलणारे स्वरूप
पूर्वी, ग्रामपंचायती मोठ्या बांधकाम पुस्तकांमध्ये हाताने हिशोब नोंदवत असत. यामध्ये भ्रष्टाचार, पुस्तके गहाळ होणे किंवा हिशोबात चुका होण्याचा मोठा धोका होता. तथापि, तांत्रिक प्रगतीने यात क्रांती घडवून आणली आहे.
ई-ग्रामस्वराज पोर्टल: भारत सरकारच्या पंचायत राज मंत्रालयाने सुरू केलेल्या या पोर्टलने आता फॉर्म ५(अ) पूर्णपणे संगणकीकृत केला आहे.
स्वयंचलित निर्मिती: जेव्हा एखादा ग्रामसेवक ऑनलाइन प्रणालीमध्ये पावती फाडतो किंवा ऑनलाइन पेमेंट (पीएफएमएसद्वारे) करतो, तेव्हा त्याची नोंद दैनंदिन रोख वहीमध्ये आपोआप होते.
वाढलेली पारदर्शकता: आता कोणताही नागरिक ‘नागरिक सनद’ किंवा ‘माय व्हिलेज’ ॲपद्वारे ग्रामपंचायतीच्या रोख वहीची स्थिती ऑनलाइन तपासू शकतो.
रोख रक्कम हाताळताना घ्यावयाची खबरदारी आणि चुका
लेखापरीक्षणादरम्यान, रोख वहीमध्ये अनेकदा गंभीर चुका आढळतात. हे टाळण्यासाठी, खालील मुद्दे लक्षात ठेवावेत:
खोडणे नाही: कॅश बुक कधीही पांढरे करू नये किंवा खोडू नये. काही चुका झाल्यास, त्या लाल शाईने खोडाव्यात आणि त्यावर योग्य क्रमांक लिहावा व ग्रामसेवकाला आद्याक्षरांवर सही करण्यास सांगावे.
दैनिक नोंद: अनेकदा, कामाचा ताण असल्याचे कारण देऊन कॅश बुकमध्ये मासिक नोंदी केल्या जात नाहीत. ही प्रथा बेकायदेशीर आहे. नियम ५ नुसार, व्यवहाराच्या दिवशी किंवा दुसऱ्या दिवशी सकाळी नोंदी करणे आवश्यक आहे.
बँक पासबुकवरून बँक ताळमेळ: बँक पासबुक आणि कॅश बुकमधील शिलकीमध्ये कोणतीही तफावत नसावी. जर चेक जारी केला असेल परंतु तो वटला नसेल, तर दर महिन्याला ताळमेळ विवरणपत्र तयार केले पाहिजे.
ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर ५(अ) ची pdf हवी असल्यास whatsapp ग्रुप ला जॉईन व्हा.
निष्कर्ष
ग्रामपंचायत नमुना ५ (अ) दैनिक कॅश बुक (Grampanchayat Form 5 a Daily Cash Book) ही केवळ एक सरकारी औपचारिकता नाही, तर गावाच्या विकासाचा खरा आरसा आहे. हे एक शक्तिशाली साधन आहे जे गावाचा निधी कुठे आणि कसा खर्च होत आहे हे दर्शवते. एक अचूक आणि योग्य रोकड वही गावातील प्रशासकीय कामाला गती देते, शासकीय निधीचा गैरवापर टाळते आणि ग्रामपंचायतीवरील लोकांचा विश्वास दृढ करते.
आजच्या डिजिटल आणि पारदर्शक युगात, प्रत्येक जागरूक नागरिक आणि ग्रामपंचायत सदस्य या ग्रामपंचायत फॉर्म ५ रोकड वहीच्या महत्त्वाविषयी अनभिज्ञ राहू नये आणि तिचे काम नियमांनुसार होत आहे की नाही यावर लक्ष ठेवावे, जे एक सुखी आणि आदर्श गाव घडवण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल असेल.
