Devmogra Mata History In Marathi : तिला ‘आदिवासींची कुलदेवी’ आणि ‘यहा मोगी माता’ या नावांनीही ओळखले जाते. आदिवासी साहित्यानुसार, मोगरा माता एक अत्यंत सुंदर स्त्री होती.
आख्यायिका: देवमोगरा मातेशी संबंधित एक आख्यायिका आहे, त्यानुसार ती खरोखरच एक विलक्षण सुंदर राजकुमारी होती.
त्या काळात, अनेक राजे आणि सम्राट देवमोगरा मातेशी विवाह करण्यास उत्सुक होते. तिला बहिणीही होत्या; परंतु मोगरा—तिच्या अतुलनीय सौंदर्यामुळे—त्यांच्यावर भारी पडल्याने त्यांच्या बहिणी अविवाहित राहिल्या. परिणामी, यहा मोगी माताने जंगलात जाऊन राहण्याचा निर्णय घेतला.
असेही म्हटले जाते की, जेव्हा पांडव वनवासातून जात होते, तेव्हा यहा मोगी माता जंगलात स्थायिक झाली.
मित्रांनो, तुम्ही आता वाचत असलेली माहिती “सातपुडा आदिवासींची कुलदैवत यहा मोगी माता” इतिहास खूप महत्वाचा आहे. ही माहिती देण्यामागील एकमेव उद्देश हा आहे की, आदिवासी समाजाच्या भावी पिढ्यांना त्यांच्या वारशाची जाणीव असावी. भविष्यात त्यांना देखील माहिती असायला हवे कि सातपुडा आदिवासींची कुलदैवत यहा मोगीं माता कोण होत्या.
देवमोगरा मातेचा इतिहास काय आहे? | देवमोगरा माता मंदिराचा इतिहास
देवमोगरा माता ही आदिवासी समाजात एक प्रमुख व्यक्तिमत्व आहे आणि त्यांची *कुलदेवी* म्हणून पूजा केली जाते. सातपुडा पर्वतरांगेत राहणाऱ्या आदिवासी समुदायांकडून तिला पूजनीय मानले जाते. आदिवासी लोक देवमोगरा मातेला प्रेमाने “याहा मोगी” असेही म्हणतात.
याहा मोगी मातेचा इतिहास
भारतातील गुजरात राज्यातील सागबारा शहराच्या जवळ देवमोगरा मातेला समर्पित एक प्राचीन मंदिर आहे. असे म्हटले जाते की, हे देवमोगरा मंदिर अशा काळात बांधले गेले, जेव्हा त्या काळातील महान ऐतिहासिक व्यक्ती तिचा आशीर्वाद घेण्यासाठी या ठिकाणी येत असत.
हजारो वर्षांपूर्वी, तापी नदी आणि रेवा नदी (जी आज नर्मदा नदी म्हणून ओळखली जाते) यांच्या दरम्यान “हेलोदाब” नावाचे एक राज्य वसलेले होते. हाच प्रदेश आजही “हेलोदाब” या नावाने अस्तित्वात आहे. त्या काळात, या राज्यावर राजकोलपासा नावाचा राजा राज्य करत होता.
हलोदाबवर कोणत्या राजांनी राज्य केले? | देवमोगरा मातेचा इतिहास काय आहे?
सातपुडा पर्वतरांगांमध्ये वसलेला नंदुरबार जिल्हा हा विपुल नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेला प्रदेश आहे. या जिल्ह्यात—विशेषतः अक्कलकुवा तालुक्यात—’दाब’ नावाचे एक ऐतिहासिक गाव आहे. हजारो वर्षांपूर्वी, दाब हे आदिवासी राजांच्या अधिपत्याखालील राज्याची राजधानी होती. दाबच्या सभोवतालचा संपूर्ण प्रदेश आदिवासी समुदायांनी व्यापलेला होता आणि या राज्यात, प्रत्येक विशिष्ट प्रदेशावर शासन करण्यासाठी एका प्रादेशिक प्रमुखाची नेमणूक केली जात असे. आज, अशा प्रमुखाला ‘पती’ म्हटले जाते.
हे राज्य विविध प्रशासकीय प्रदेशांमध्ये विभागलेले होते:
- दाब संस्थानाच्या उत्तरेस: मोरा पाटील
- पूर्वेस: महाल पाटी, निंबी पाडा, निंबडी पाटी
- पश्चिमेस: अंबुदापती, दुबला पाटील
- दक्षिणेस: दाहेपती, मावचर पाटी
दाबचा राजा या सर्व विविध प्रदेशांसाठी केंद्रीय अधिकारी आणि समन्वयक म्हणून काम करत असे. नंतर, त्याच्या अधिपत्याखालील या वेगवेगळ्या प्रदेशांना विशिष्ट नावे देण्यात आली:
- कोल डाब – मध्यवर्ती किंवा मुख्य प्रदेश.
- हेलो डाब – थंड हवामानाचा प्रदेश.
- कालो डाब – घनदाट जंगलांमुळे नेहमी अंधारलेला प्रदेश.
- हंबो डाब – सांबर हरणे राहत असलेला प्रदेश.
- वंदे डाब – माकडे राहत असलेला प्रदेश.
मित्रांनो, त्या गतकाळात, ‘हेलोडाब’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रदेशावर एकामागून एक अनेक वेगवेगळ्या राजांनी राज्य केले. या प्रदेशावर कोणत्या राजांनी राज्य केले, हे आपण जाणून घेणार आहोत.
डाबच्या राज्यात तारहमल, बहागोरिया, कोलपसू आणि मोरवाड देव यांसारखे शासक प्रमुख होते. यांपैकी, बहागोरिया हा डाबचा राजा असण्यासोबतच राज्याचा ‘मुख्य धान्य कोठार रक्षक’ देखील होता. त्याचा वंश “याहा मोगी माता” यांच्या वंशाशी खोलवर जोडलेला आहे.
राजा बहगोरिया आपल्या परोपकार आणि उदारतेसाठी प्रसिद्ध होता. त्याच्या राणीचे नाव देव गोंदर होते. त्यांना वीणा देव नावाचा एक मुलगाही होता. तो वीणा ठाकूर, इल्लमदेव आणि सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे गंडा ठाकूर यांसारख्या अनेक नावांनी ओळखला जात असे.
एका भीषण दुष्काळाच्या काळात, एक तरुण स्त्री तिच्या काही आदिवासी बांधवांसोबत तापी नदी ओलांडून सातपुडा पर्वतरांगेत स्थलांतरित झाली. रोगराई आणि दुष्काळ या दोन्ही संकटांवर मात करून, ती अखेरीस ‘दक्ष’ प्रदेशातील घनदाट जंगलात स्थायिक झाली; तिथेच स्थानिक ‘मुख्य धान्य कोठार रक्षक’ असलेल्या राजा बहगोरियाने तिला शोधून काढले. अशाप्रकारे ‘देव मोगरा माता’ची आख्यायिका सुरू झाली.
देव मोगरा माता—”यहा मोगी माता”—यांचे मूळ उगम कोठे आहे? | देव मोगरा कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
येथे मोगी मातेचा उगम (Devmogra Mata History In Marathi)
‘यहा मोगी माता’ जीची पूजा लाखो आदिवासी लोकांची *कुलदेवी* म्हणून केली जाते. आदिवासी बोलीभाषेत, ‘येथे’ या शब्दाचा अर्थ ‘आई‘ असा होतो. आदरपूर्वक संबोधनासाठी हा शब्द वापरणे ही आदिवासी समाजात खोलवर रुजलेली एक परंपरा बनली आहे. येथे मोगीच्या उगमाबद्दल, महाराष्ट्र, गुजरात आणि मध्य प्रदेशातील आदिवासी भागांमध्ये यहा मोगी माताशी संबंधित अनेक आख्यायिका आणि कथा प्रचलित आहेत.
आज आपण यापैकीच एका सर्वमान्य कथेत वर्णन केलेली यहा मोगी माताची कहाणी शिकणार आहोत. मित्रांनो, खूप वर्षांपूर्वी, बारा वर्षे चाललेल्या भीषण दुष्काळाच्या काळात, एक तरुण मुलगी आपले घर सोडून, आपल्या जमातीतील काही सदस्यांसह तापी नदी ओलांडून दक्षिणेकडे सातपुडा पर्वतरांगेच्या दिशेने निघाली.
त्या काळात, भीषण दुष्काळ आणि वेगाने पसरणाऱ्या रोगांच्या दुहेरी संकटाने तिच्यासोबत या प्रवासात आलेल्या अनेकांचा बळी घेतला. त्या जमातीसमोर खरोखरच एक अत्यंत बिकट आणि दयनीय परिस्थिती उभी राहिली होती. तरीही, या अत्यंत कठीण परिस्थितीतही, देवीच्या रूपात प्रकट झालेल्या या लहान मुलीने महामारी आणि दुष्काळ या दोन्हींवर मात केली. याच परिस्थितीत, ती आताच्या अक्कलकोट तालुक्यात असलेल्या दाबच्या जंगलात बसली असताना, स्थानिक दुकानदार राजा बहगोरिया यांच्या नजरेस पडली. राजाने त्या मुलीला आपल्या घरी आणले, तिला आपली मुलगी म्हणून दत्तक घेतले आणि तिच्या संगोपनाची जबाबदारी स्वीकारली.
राजा देव गोंधळ आणि त्यांच्या पत्नीने मिळून त्या लहान मुलीचे संगोपन केले—जी पुढे ‘देवमोगर माता’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. देवमोगर माता अत्यंत सुंदर आणि मोहक असल्यामुळे तिला ‘मोगी’ हे नाव देण्यात आले. इतकेच नाही, तर देवमोगर माता ‘पोहली पंढर’ आणि ‘अगी पंढर’ यांसारख्या इतर अनेक नावांनीही ओळखली जात होती.
तिच्या चमत्कारिक कृत्यांमुळे आणि प्रभावामुळे, आदिवासी समुदायांनी तिची ‘यहा मोगी माता’ देवी म्हणून पूजा करण्यास सुरुवात केली. ही ‘यहा मोगी’—आमची देवमोगर माता—आदिवासी लोकांची कुलदैवत आहे. तिच्या दाबमधील आगमनानंतर केवळ एक-दोन वर्षांतच दुष्काळ संपला; मुसळधार पाऊस पडला, पिके जोमाने आली आणि भरपूर पीक आले. परिणामी, दाबच्या शासकांनी देवमोगर मातेला ‘अन्नपूर्णा‘—समृद्धी आणि अन्नाची देवी—म्हणून स्वीकारले.
अशाप्रकारे, तिच्या आगमनाला एक शुभशकुन मानून, देवमोगर मातेची आदिवासी लोकांची सर्वोच्च देवता म्हणून पूजा केली जाते. आदिवासी समाजासाठी जीवनावश्यक गरजांपेक्षा अधिक महत्त्वाचे काहीही नाही; ते अन्न आणि निसर्गालाच आपले सर्वस्व मानतात. आजही, आदिवासी लोक ही परंपरा मोठ्या भक्तीभावाने पाळतात आणि जपतात.
राजा पांठा कोण होता? | Devmogra Mata History In Marathi
दाबच्या प्रमुख प्रदेशांपैकी, पश्चिम भागावर—विशेषतः ‘अंबोडपती‘ प्रदेशावर—राजा थारमल राज्य करत होता. त्याच्या राज्याची प्रशासकीय राजधानी ‘घनियाकुंट’ या गावात होती. राजा पांठा हा राजा थारमल आणि राणी उंबरवनू यांचा मुलगा होता. तो एक अत्यंत शक्तिशाली योद्धा होता, जो युद्धकलेत अत्यंत कुशल आणि निपुण होता.
आजही राजा पांठाच्या आईची “आध्यात्मिक ज्ञानाची माता” म्हणून पूजा केली जाते. याचे कारण असे की, तिने राजा पांठाला आध्यात्मिक ज्ञान आणि विविध विद्या शिकवल्या—विशेषतः त्याच्या आत्मसंरक्षणासाठी आणि बचावासाठी. शिवाय, राजा पंथ एक परोपकारी, उदार आणि प्रेमळ शासक म्हणून प्रसिद्ध होता, जो नेहमी आपल्या प्रजेच्या कल्याणाला आणि सुरक्षेला प्राधान्य देत असे.
तो आपल्या प्रजेच्या सुख-दुःखात सक्रियपणे सहभागी होत असे. राजा पांठाला नऊ राण्या होत्या. राजा पांठा आणि गांडा ठाकूर हे खूप जवळचे आणि अतूट मित्र होते.
राजा पांठाला नऊ पत्नी होत्या.
- देवरूपन
- हेलिओदल
- अगीपंधार
- फूल मोगरा
- देवकतन
- देवमूर्खू
- देवकुपाल
- मांडववरही
- देव मोगरा, “यहा मोगी माता”
देवमोगरा मातेचे कुटुंब:
देव मोगराचा जन्म हेलिओदल येथे रेलंकेला देवी आणि पंग्यवांची यांच्या पोटी झाला. यावरून साहजिकच प्रश्न निर्माण होतो: देवमोगरा मातेचे भावंडं कोण होते? देवमोगरा मातेच्या इतिहासावरील या विभागात आपण या विषयावर सविस्तर चर्चा करणार आहोत.
- मोगी पेंड्री
- आगे पंढर
- कानी
- अनहोरी देव
- निसाबक शब्ददेव
- कुत्यतियातुती
- कुरंतीपुरंती देवी
यहा मोगी माता जीची उपासना
दरवर्षी, महाशिवरात्रीच्या वेळी—साधारणपणे फेब्रुवारी आणि मार्च महिन्यादरम्यान—येथे एक भव्य उत्सव (यात्रा) आयोजित केला जातो. या कार्यक्रमात अंदाजे ६,००,००० ते ७,००,००० आदिवासी भक्त सहभागी होतात.
ते येथे देवमोगरा मातेचे दर्शन (आशीर्वाद) घेण्यासाठी आणि आपली विविध व्रते पूर्ण करण्यासाठी येतात. कापणीच्या हंगामानंतर, आदिवासी भक्त आपल्या शेतातून काढलेल्या धान्याचा काही भाग एका टोपलीत भरतात. ते हे धान्य देवमोगरा येथे आणतात आणि देवीच्या नावाने सामुदायिक धान्यागारात जमा करतात. भविष्यात दुष्काळ किंवा उपासमार झाल्यास, हे साठवलेले धान्य आदिवासी देवतांच्या नावाने समाजातील गरजू सदस्यांमध्ये वाटले जाते. या धान्याचीही पूजा केली जाते. ही आदिवासी परंपरा गेल्या १५,००० वर्षांपासून अखंडपणे चालत आली आहे आणि आजही एक चैतन्यमय प्रथा म्हणून सुरू आहे.
धान्य वाहून नेण्यासाठी, भक्त एका नवीन बांबूच्या टोपलीचा (जी ‘हिंदारी‘ किंवा ‘कहानी‘ म्हणून ओळखली जाते) वापर करतात. या टोपलीसोबतच, ते महुआच्या फुलांपासून बनवलेली ताजी दारूही आणतात, जी देवमोगरा माता मंदिरात पूजेसाठी विधीवत नैवेद्य म्हणून अर्पण केली जाते.
Devmogra Mata History In Marathi PDF
सर्वश्रुत आहे की, आदिवासी समुदाय ऐतिहासिकदृष्ट्या निसर्गपूजक राहिले आहेत. परिणामी, त्यांच्या देवतादेखील नैसर्गिक जगाशी खोलवर जोडलेल्या आहेत आणि त्याचेच प्रतिनिधित्व करतात. याचे कारण असे की, यहा मोगी माता जीची (जी कंसारी माता म्हणूनही ओळखली जाते) पूजा निसर्गातील देणग्या देऊन केली जाते—विशेषतः फळे, फुले, कंदमुळे आणि झाडाची साल. त्यामुळे, तिला फुलांचे हार, उदबत्त्या, नारळ किंवा चंदन अर्पण केले जात नाही.
जेव्हा निसर्गात मोसमी फळ, फूल किंवा धान्य येते, तेव्हा आदिवासी समुदाय त्यांच्या परंपरेनुसार ते केवळ त्यांच्या आदिवासी देवतांना अर्पण करतो. ते निसर्गालाच आपले सर्वस्व मानतात.
- हेही वाचा : देव मोगरा माता आरती
निष्कर्ष:
आम्ही आदिवासी लोकांची कुलदेवी, ‘देवमोगर माता’ यांच्या इतिहासाविषयी (Devmogra Mata History In Marathi ) सविस्तर माहिती सादर केली आहे. या आदिवासी कुलदेवी—’मोगी’—च्या सद्गुणांची कथा भारतातील सर्व लोकांपर्यंत पोहोचावी, हा या प्रयत्नाचा एकमेव उद्देश आहे.
FAQ, Devmogra Mata History In Marathi
राजा पांठाला किती राण्या होत्या?
राजा पांठाला ९ राण्या होत्या?, देवरूपन, हेलिओदल, अगीपंधार, फूल मोगरा, देवकतन, देवमूर्खू, देवकुपाल, मांडववरही, देव मोगरा असे होत्या.
माता देवमोगराचा इतिहास काय आहे?
असे म्हटले जाते की, तत्कालीन मुख्य पुजाऱ्याला देवमोगराचे दिव्य दर्शन झाल्यानंतर सात पिढ्यांपूर्वी हे मंदिर बांधले गेले. महाशिवरात्रीच्या सणाच्या वेळी, फेब्रुवारी ते मार्च दरम्यान मंदिरात वार्षिक जत्रा भरते, ज्यात अंदाजे ६,००,००० ते ७,००,००० भाविक येतात.
येथे ‘मोगी’ चा अर्थ काय आहे?
‘देवमोगरा माता’—अधिक स्पष्टपणे “यहा मोगी” म्हणून ओळखली जाणारी—ही गुजरातच्या आदिवासी समुदायांची पूजनीय कुळदेवी आहे; तिला ‘यहा पंडोरी देवमोगरा माता’ म्हणूनही ओळखले जाते. “दिव्य आदिवासी संरक्षक माता”: नर्मदा जिल्ह्यातील देवमोगरा येथे असलेल्या तिच्या मुख्य मंदिरात, यहा मोगीची स्वयंभू मातृदेवी आणि “यहा कानी-कंसारी” म्हणून पूजा केली जाते.
देवमोगरा माता मंदिराच्या जवळ भेट देण्यासारखी ठिकाणे कोणती आहेत?
स्टॅच्यू ऑफ युनिटी (केवडिया) हे देवमोगरा माता मंदिरापासून (राजपीपला, नर्मदा जिल्हा जवळ) रस्त्याने अंदाजे ७०-८० किलोमीटर अंतरावर आहे; या प्रवासाला साधारणपणे दीड ते दोन तास लागतात.
