Grampanchayat Namuna 1 te 33 Mahiti : गावाचा कारभार म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर सरपंच, ग्रामसेवक आणि ग्रामपंचायत कार्यालय येतं. पण या कार्यालयाच्या कपाटात एक अशी व्यवस्था दडलेली असते, जी संपूर्ण गावाचा आर्थिक, प्रशासकीय आणि मालमत्ता विषयक हिशोब सांभाळते — ती म्हणजे ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३. महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८ आणि महाराष्ट्र ग्रामपंचायत लेखा संहिता, २०११ अंतर्गत प्रत्येक ग्रामपंचायतीला या ३३ प्रकारच्या नोंदवह्या (Registers) आणि विवरणपत्रे ठेवणे बंधनकारक आहे.

अनेक नागरिक, नवनियुक्त ग्रामसेवक, विस्तार अधिकारी, स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणारे विद्यार्थी आणि ग्रामपंचायत सदस्यांना “नमुना ८ म्हणजे काय?” किंवा “नमुना १२ कशासाठी वापरतात?” असे प्रश्न सतत पडतात. या लेखात आपण प्रत्येक नमुन्याची सोप्या भाषेत, मुद्देसूद माहिती घेणार आहोत — जेणेकरून तुम्हाला संपूर्ण ग्रामपंचायत दप्तर व्यवस्था नीट समजेल.

📌 महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)

• ग्रामपंचायतीचे एकूण ३३ मुख्य नमुने (अभिलेख) असतात, तसेच काही उपनमुने (५ क, २० क, २० ख, २६ क, २६ ख) देखील असतात.
• हे सर्व नमुने महाराष्ट्र ग्रामपंचायत लेखासंहिता २०११ अंतर्गत विहित करण्यात आले आहेत.
• ग्रामपंचायत अभिलेख अद्ययावत ठेवण्याची मुख्य जबाबदारी ग्रामसेवक/ग्रामविकास अधिकारी यांची असते, तर अंतिम मान्यता सरपंच यांच्याकडून घेतली जाते.
• गटविकास अधिकारी व विस्तार अधिकारी यांनी ठराविक अंतराने ग्रामपंचायतीला भेट देऊन या अभिलेखांची तपासणी करणे अनिवार्य आहे.
• ग्रामपंचायत अभिलेख अपुरे किंवा चुकीचे आढळल्यास संबंधित ग्रामसेवकावर तसेच दुर्लक्ष करणाऱ्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांवरही कारवाई होऊ शकते.

ग्रामपंचायत अभिलेख म्हणजे काय आणि ते का महत्त्वाचे आहेत?

ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३ अभिलेख म्हणजे गावाच्या दैनंदिन प्रशासकीय आणि आर्थिक व्यवहारांची लिखित नोंद. अंदाजपत्रकापासून ते वृक्षलागवडीपर्यंत, कर वसुलीपासून ते कर्मचाऱ्यांच्या वेतनापर्यंत — प्रत्येक व्यवहाराची नोंद ठराविक नमुन्यात घेणे बंधनकारक आहे. यामागील उद्देश पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. पारदर्शकता – गावातील प्रत्येक आर्थिक व्यवहार नोंदीत असल्याने पारदर्शकता राहते.
2. उत्तरदायित्व – सरपंच व ग्रामसेवक यांची जबाबदारी निश्चित होते.
3. लेखापरीक्षण सुलभता – वार्षिक ऑडिटच्या वेळी हे ग्रामपंचायत अभिलेख आधारभूत ठरतात.
4. कायदेशीर पुरावा – मालमत्ता, कर आकारणी, जमीन हस्तांतरण यांसंदर्भात वाद निर्माण झाल्यास हे ग्रामपंचायत अभिलेख अधिकृत पुरावा म्हणून वापरले जातात.
5. शासकीय अनुदान वितरण – अचूक अभिलेखांच्या आधारेच पंचायत समिती व जिल्हा परिषदेकडून पुढील अनुदान मंजूर होते.

ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३ — संपूर्ण यादी (Quick Reference Table)

नमुना क्र.	नमुन्याचे नाव
१	अंदाजपत्रक
२	पुनर्विनियोजित नियतवाटप (सुधारित अंदाजपत्रक)
३	ग्रामपंचायत जमा-खर्चाचे विवरण
४	ग्रामपंचायत मत्ता व दायित्वे
५	सर्वसाधारण रोकडवही
५ क	दैनिक रोकडवही
६	मासिक जमा-खर्च नोंदवही
७	सर्वसाधारण पावती
८	कर आकारणी नोंदवही
९	कर मागणी नोंदवही
१०	कर व फी वसुली पावती
११	किरकोळ मागणी नोंदवही
१२	आकस्मिक खर्च प्रमाणक
१३	कर्मचारी सूची व वेतनश्रेणी नोंदवही
१४	मुद्रांक हिशोब नोंदवही
१५	उपभोग्य वस्तू साठा नोंदवही
१६	जड वस्तू / जंगम मालमत्ता नोंदवही
१७	अग्रीम व अनामत रक्कम नोंदवही
१८	किरकोळ रोकडवही
१९	कामावरील व्यक्तींचा हजेरीपट
२०	कामाच्या अंदाजाची नोंदवही
२० क	मोजमाप नोंदवही
२० ख	कामाचे देयक
२१	कर्मचारी वेतन देयक नोंदवही
२२	स्थावर मालमत्ता नोंदवही
२३	रस्त्याची नोंदवही
२४	जमिनीची नोंदवही
२५	गुंतवणूक नोंदवही
२६ क	जमा मासिक विवरण
२६ ख	खर्चाचे मासिक विवरण
२७	लेखापरीक्षण आक्षेप पूर्तता मासिक विवरण
२८	मागासवर्गीय व महिला-बालकल्याण खर्च विवरण
२९	कर्जाची नोंदवही
३०	लेखापरीक्षण आक्षेप पूर्तता नोंदवही
३१	प्रवास भत्ता देयक
३२	रक्कम परतावा आदेश
३३	वृक्ष नोंदवही

📥 [PDF Download Button: ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३ यादी PDF डाउनलोड करा]

PDF Link

ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३ प्रत्येक नमुन्याची सविस्तर व सोपी माहिती

नमुना १: अंदाजपत्रक

हे गावाचे वार्षिक आर्थिक अंदाजपत्रक असते. सरपंचांना दरवर्षी ठराविक मुदतीत हे अंदाजपत्रक तयार करून ग्रामपंचायतीची व नंतर ग्रामसभेची मान्यता घ्यावी लागते आणि पंचायत समितीकडे सादर करावे लागते. मुदतीत सादर न केल्यास सरपंचांवर अपात्रतेची कारवाई होऊ शकते, त्यामुळे हा नमुना अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

नमुना २: पुनर्विनियोजित नियतवाटप

मूळ अंदाजपत्रकातील एखाद्या खर्चाच्या मुद्द्यावर वाढ किंवा घट दाखवायची असल्यास सुधारित अंदाजपत्रक तयार करावे लागते. उदाहरणार्थ, एका शीर्षकावर खर्च वाढला असेल आणि दुसऱ्या शीर्षकावर बचत झाली असेल, तर ती रक्कम पुनर्विनियोजित (Re-appropriate) करून समतोल साधला जातो.

नमुना ३: ग्रामपंचायत जमा-खर्चाचे विवरण

वर्षभरातील एकूण जमा व खर्च याचा तपशील या नमुन्यात मांडला जातो आणि तो पहिल्या ग्रामसभेसमोर सादर केला जातो. नागरिकांना हे विवरणपत्र पाहण्याचा अधिकार असतो.

नमुना ४: मत्ता व दायित्वे

गावाकडे येणे असलेली रक्कम (मत्ता) आणि गावाकडून देणे असलेली रक्कम (दायित्व) यांचा ताळेबंद या नमुन्यात दाखवला जातो. आर्थिक वर्षाच्या शेवटी हा ताळेबंद तयार करणे बंधनकारक आहे.

नमुना ५ व ५ क: सामान्य व दैनिक रोकडवही

रोख व्यवहारांची शिस्तबद्ध नोंद ठेवण्यासाठी हे दोन नमुने वापरले जातात. दैनंदिन जमा रकमांची नोंद नमुना ५ क मध्ये होते, तर एकत्रित नोंद सामान्य रोकडवहीत (नमुना ५) घेतली जाते. रोखीने मोठे व्यवहार करण्यास येथे प्रतिबंध असतो; ठराविक मर्यादेवरील रक्कम धनादेशानेच अदा करावी लागते.

नमुना ६: मासिक जमा-खर्च नोंदवही

महिन्याभरातील सर्व आर्थिक व्यवहारांचा एकत्रित तपशील या नोंदवहीत नोंदवला जातो आणि दर महिन्याला त्याचा अहवाल पंचायत समितीकडे पाठवावा लागतो.

नमुना ७: सामान्य पावती

फी, देणगी, अंशदान अशा उत्पन्नाच्या पावतीसाठी हा नमुना वापरला जातो. ठराविक रकमेपेक्षा जास्त रक्कम स्वीकारताना महसूल मुद्रांक लावणे बंधनकारक असते.

नमुना ८: कर आकारणी नोंदवही

हा नमुना सर्वाधिक चर्चेत असलेला ग्रामपंचायत अभिलेख आहे. गावातील प्रत्येक करपात्र घर व जमीन यांची नोंद यात असते आणि ग्रामीण भागात मालमत्तेच्या मालकी हक्काचा एक महत्त्वाचा पुरावा म्हणूनही याकडे पाहिले जाते (जरी अधिकृत मालकी हक्क ग्रामपंचायत अभिलेख नसला तरी). त्यामुळे बँक कर्ज, मालमत्ता हस्तांतरण अशा प्रसंगी हा नमुना अत्यंत उपयुक्त ठरतो.

नमुना ९: कर मागणी नोंदवही

नमुना ८ प्रमाणे आकारलेल्या कराची चालू व थकबाकी मागणी या नोंदवहीत नमूद केली जाते. दरवर्षी एप्रिल महिन्यात याला मान्यता घेतली जाते.

नमुना १०: कर व फी वसुली पावती

करदात्याकडून कर वसूल करताना दिली जाणारी अधिकृत पावती म्हणजे नमुना १०.

नमुना ११: किरकोळ मागणी नोंदवही

शासकीय अनुदान, भाडे, बाजार फी अशा विविध उत्पन्नाच्या येणे बाकीची नोंद येथे ठेवली जाते.

नमुना १२: आकस्मिक खर्च प्रमाणक

ग्रामपंचायतीने केलेल्या खरेदी किंवा खर्चाचे प्रमाणीकरण या नमुन्यातून केले जाते. सरपंचांच्या मान्यतेशिवाय यातून रक्कम काढता येत नाही.

नमुना १३: कर्मचारी सूची व वेतनश्रेणी नोंदवही

ग्रामपंचायतीच्या कायम कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती, वेतनश्रेणी आणि भविष्य निर्वाह निधी कपातीची नोंद येथे ठेवली जाते.

नमुना १४: मुद्रांक हिशोब नोंदवही

खरेदी केलेले व वापरलेले महसूल मुद्रांक यांचा हिशोब या नमुन्यात ठेवला जातो.

नमुना १५: उपभोग्य वस्तू साठा नोंदवही

पावती पुस्तके, लेखन साहित्य, बांधकाम साहित्य यांसारख्या उपभोग्य वस्तूंचा साठा नोंदवला जातो.

नमुना १६: जड वस्तू / जंगम मालमत्ता नोंदवही

टेबल, खुर्ची, कपाट, पंप यांसारख्या टिकाऊ वस्तूंची नोंद ठेवून वर्षातून दोनदा प्रत्यक्ष पडताळणी केली जाते.

नमुना १७: अग्रीम व अनामत रक्कम नोंदवही

कर्मचाऱ्यांना दिलेले अग्रीम आणि विविध अनामत रकमांचा तपशील येथे नोंदवला जातो.

नमुना १८: किरकोळ रोकडवही

छोट्या रकमेच्या खर्चासाठी वापरली जाणारी स्वतंत्र रोकडवही.

नमुना १९: कामावरील व्यक्तींचा हजेरीपट

मजुरी किंवा तात्पुरत्या कामगारांच्या हजेरीची नोंद व त्यावर आधारित वेतन प्रमाणक येथे तयार होते.

नमुना २०, २० क, २० ख: कामाचा अंदाज, मोजमाप व देयक

एखादे विकासकाम हाती घेताना त्याचा अंदाज (नमुना २०), प्रत्यक्ष मोजमाप (नमुना २० क) आणि त्यावर आधारित देयक (नमुना २० ख) या टप्प्याटप्प्याने नोंदवले जातात.

नमुना २१: कर्मचारी वेतन देयक नोंदवही

कायम कर्मचाऱ्यांच्या मासिक वेतनाचे देयक येथे तयार केले जाते.

नमुना २२: स्थावर मालमत्ता नोंदवही

ग्रामपंचायत कार्यालय, विहीर, स्मशानभूमी, दुकान गाळे यांसारख्या स्थावर मालमत्तांची स्वतंत्र पानावर नोंद ठेवली जाते.

नमुना २३: रस्त्याची नोंदवही

गावातील रस्त्यांची लांबी-रुंदी व इतर तांत्रिक तपशील येथे नोंदवला जातो.

नमुना २४: जमिनीची नोंदवही

गावातील मोकळ्या जागा, गायरान, पडीक जमीन यांचा तपशील येथे नोंदवला जातो.

नमुना २५: गुंतवणूक नोंदवही

ग्रामपंचायतीने केलेल्या मुदत ठेवी किंवा इतर गुंतवणुकीचा तपशील व त्यावरील व्याज येथे नोंदवले जाते.

नमुना २६ क व २६ ख: मासिक जमा व खर्च विवरण

दर महिन्याच्या १५ तारखेपर्यंत जमा (२६ क) व खर्च (२६ ख) यांचे स्वतंत्र विवरणपत्र पंचायत समितीकडे सादर करावे लागते.

नमुना २७: लेखापरीक्षण आक्षेप पूर्तता मासिक विवरण

ऑडिट अहवालातील आक्षेपांच्या पूर्ततेची मासिक प्रगती येथे नोंदवली जाते.

नमुना २८: मागासवर्गीय व महिला-बालकल्याण खर्च विवरण

सामाजिक न्यायासाठी राखीव असलेल्या १५% (मागासवर्गीय) व १०% (महिला-बालकल्याण) निधीचा खर्च अहवाल येथे तयार होतो.

नमुना २९: कर्जाची नोंदवही

ग्रामपंचायतीने घेतलेले कर्ज, त्यावरील व्याज आणि परतफेडीचा तपशील येथे नोंदवला जातो.

नमुना ३०: लेखापरीक्षण आक्षेप पूर्तता नोंदवही

ऑडिट आक्षेपांची अंतिम पूर्तता व वसुलीचा तपशील नोंदवणारी वही.

नमुना ३१: प्रवास भत्ता देयक

सरपंच, उपसरपंच, सदस्य व कर्मचाऱ्यांना अधिकृत कामासाठी दिला जाणारा प्रवास भत्ता येथे नोंदवला जातो.

नमुना ३२: रक्कम परतावा आदेश

नमुना १७ मध्ये नोंदवलेल्या अनामत रकमा परत करतानाची अधिकृत कार्यवाही येथे नोंदवली जाते.

नमुना ३३: वृक्ष नोंदवही

गावाच्या हद्दीतील रस्त्याच्या कडेला, सार्वजनिक जागांवर लावलेल्या झाडांची नोंद, त्यापासून मिळणारे उत्पन्न आणि झाड तोडल्यास त्याचे कारण येथे नोंदवले जाते.

📈 ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३ या अभिलेखांचे फायदे व नागरिकांसाठी उपयोगिता

फायदा	स्पष्टीकरण
पारदर्शक कारभार	प्रत्येक व्यवहार कागदोपत्री नोंदवलेला असल्याने भ्रष्टाचारास आळा बसतो
मालमत्ता पुरावा	नमुना ८ व २४ सारखे ग्रामपंचायत अभिलेख मालमत्ता व जमीन वादात पुरावा ठरतात
कर्ज व शासकीय योजना	बँक कर्ज, घरकुल योजना यासाठी नमुना ८ चा दाखला उपयोगी पडतो
माहिती अधिकार	नागरिकांना माहिती अधिकार अधिनियमांतर्गत हे ग्रामपंचायत अभिलेख पाहण्याचा हक्क आहे
लेखापरीक्षण सुलभता	वार्षिक ऑडिटच्या वेळी वेळ आणि श्रम वाचतात

पात्रता व जबाबदारी कोणाची?

• सरपंच – अंदाजपत्रक सादर करणे, प्रमाणकांना मान्यता देणे, मासिक साठा पडताळणी करणे.
• ग्रामसेवक/ग्रामविकास अधिकारी – सर्व नमुने प्रत्यक्ष अद्ययावत ठेवणे, अहवाल पंचायत समितीकडे सादर करणे.
• विस्तार अधिकारी व गटविकास अधिकारी – ठराविक कालावधीने प्रत्यक्ष भेट देऊन तपासणी करणे.
• नागरिक/ग्रामपंचायत सदस्य – ग्रामसभेत सादर होणारी विवरणपत्रे पाहून प्रश्न विचारण्याचा अधिकार वापरणे.

हे देखील वाचा 📢

• पंचायत राज संस्था — भारत सरकार पंचायती राज मंत्रालय संकेतस्थळ
• महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम १९५८ सोपी माहिती
• ग्रामपंचायत लेखा संहिता २०११ मुख्य तरतुदी
• सरपंच व ग्रामसेवक यांच्या जबाबदाऱ्या व अधिकार
• ग्रामपंचायत कर व फी आकारणी कशी होते?

❓ Grampanchayat Namuna 1 te 33 Mahiti (FAQ)

निष्कर्ष (Conclusion)

ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३ (Grampanchayat Namuna 1 te 33 Mahiti) ही केवळ कागदी औपचारिकता नसून, गावाच्या पारदर्शक व जबाबदार कारभाराचा कणा आहे. अंदाजपत्रकापासून वृक्ष नोंदवहीपर्यंत प्रत्येक नमुना गावाच्या आर्थिक आणि प्रशासकीय शिस्तीचे प्रतिबिंब असतो. ग्रामसेवक, सरपंच आणि जागरूक नागरिक — या तिघांनीही या ग्रामपंचायत अभिलेख महत्त्व समजून घेतल्यास गावाचा कारभार अधिक पारदर्शक आणि विश्वासार्ह होऊ शकतो. जर तुम्ही ग्रामपंचायत सदस्य, स्पर्धा परीक्षा विद्यार्थी किंवा जागरूक नागरिक असाल, तर ही यादी नक्की जतन करून ठेवा — भविष्यात ती नक्कीच उपयोगी पडेल.

💬 आपला अभिप्राय कळवा

तुम्हाला ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३ हा लेख उपयुक्त वाटला का? खाली कमेंट करून तुमचे प्रश्न किंवा अनुभव नक्की शेअर करा. तुमच्या गावातील अभिलेख व्यवस्थेबद्दल तुम्हाला काही शंका असल्यास तीही विचारू शकता.

📢 [: ग्रामपंचायत नमुना १ ते ३३ हा लेख आपल्या ग्रामपंचायत सदस्यांसोबत शेअर करा]

Search

Search

👨‍💻 Author माहिती

लेखक: ग्रामविकास माहिती टीम विषय तज्ञता: पंचायत राज प्रशासन, ग्रामविकास योजना, शासन निर्णय विश्लेषण अद्ययावत तारीख: १८ जुलै २०२६

अस्वीकरण: सदर लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी असून अचूक व अद्ययावत तपशिलासाठी संबंधित शासन निर्णय व ग्रामपंचायत लेखासंहिता २०११ चे मूळ दस्तावेज तपासावेत.