Satpudyaachi Kuldaivat Devmogra Mata Itihas Vacha: नर्मदा जिल्ह्यातील घनदाट जंगलात आणि सातपुड्याच्या निसर्गरम्य डोंगररांगांमध्ये वसलेले ‘देवमोगरा तीर्थक्षेत्र’ हे केवळ एक मंदिर नसून आदिवासी समाजाच्या अढळ श्रद्धेचे प्रतीक आहे. निसर्गाशी नातं सांगणारी ही देवता, येथील रितीरिवाज आणि ब्राह्मणी विचारसरणीला छेद देत पुन्हा प्रस्थापित झालेली आदिवासी पुजारी परंपरा, या लेखातून आपण देवमोगरा माता (याहमोगी माता) यांच्या प्राचीन इतिहासाचा आणि या ठिकाणच्या सामाजिक महत्त्वाचा आढावा घेणार आहोत.

भारतातील मंदिरे खूप वैविध्यपूर्ण आहेत. आदिवासी समाजांची मंदिरे आणि सामाजिक-आर्थिक रचना वेगवेगळी असते. नर्मदा जिल्ह्यातील सागबारा तालुक्यात असलेल्या ‘देवमोगरा तीर्थक्षेत्रा’च्या आर्थिक, सामाजिक आणि धार्मिक रचनेवर फार कमी संशोधन झाले आहे.

सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता इतिहास

पांडोरी माता, जिला याहमोगी माता म्हणूनही ओळखले जाते, ही एक आदिवासी देवता असून, नर्मदा जिल्ह्यातील देवमोगरा येथील एक तीर्थक्षेत्र आहे. देवमोगरा हे नर्मदा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात, सातपुडा पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी, सागबारा तालुक्याच्या घनदाट जंगलात वसलेले एक प्रसिद्ध ठिकाण आहे. शिवरात्रीच्या दिवशी येथे आदिवासींचा मोठा मेळावा भरतो.

नर्मदा नदीच्या दक्षिणेला असलेल्या सातपुडा पर्वतरांगेला हलोदाब म्हटले जाते. हे एक नैसर्गिक आणि निसर्गरम्य ठिकाण म्हणूनही ओळखले जाते. या गावातील लोक शेती, शेतमजूर आणि पशुपालन या व्यवसायात गुंतलेले आहेत. याव्यतिरिक्त, येथील लोक महुडाची फुले आणि बिया, खाकराची पाने, तिमरूची पाने व करंजाच्या बिया यांसारखी गौण वन उत्पादने गोळा करून आपला उदरनिर्वाह करतात.

देवमोगरा माताजींना भेट देणारे भक्त.

प्राचीन परंपरेनुसार, दरवर्षी देवमोगरा माताजी येथे याहमोगी, पांडोरी आणि देवमोगरा माताजी यांना समर्पित एक जत्रा भरते. ही जत्रा पाच दिवस चालते. देवमोगरा माताजींचा आशीर्वाद घेण्यासाठी लाखो भक्त या जत्रेला भेट देतात. देवमोगरा माताजी या आदिवासी देवता असून, गुजरात, महाराष्ट्र, राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि इतर राज्यांतील आदिवासी या जत्रेत येतात. येथे देवमोगरा (याहमोगी) माताजींना समर्पित एक मंदिर आहे आणि त्यामुळे अनेक लोक देवमोगरा परिसराला भेट देतात.

सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता मंदिराचा इतिहास

सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता जी नर्मदा जिल्ह्यातील सागबारा तालुक्यात, सातपुडा पर्वतरांगेच्या सर्वात दक्षिणेकडील पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी वसलेल्या आहेत. हे ठिकाण सागबारा ते दादियापाडा रस्त्यावर कानबीपिठा गावापासून ईशान्य दिशेला १० किमी अंतरावर आहे. सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता चे हे ठिकाण ‘हेल्लोडाब’ (थंड प्रदेश) म्हणून ओळखले जाते. हे ठिकाण देवमोगरा गावात आहे. या गावाला यमोगीच्या नावावरून नाव देण्यात आले आहे. हे पूर्णपणे नैसर्गिक ठिकाण आहे. ४० वर्षांपूर्वी, तिथे एक मातीचे घर आणि त्या घरासारख्याच दोन मातीच्या झोपड्या होत्या. त्यापैकी एका झोपडीत यमोगीच्या आईला ठेवले होते आणि दुसऱ्या झोपडीत कालिकाच्या आईला पलंगावर ठेवले होते. ती खोलीत येणाऱ्या पाहुण्यांवर नजर ठेवत असे.

देवमोगरा कोणत्या राज्यात आहे?

सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता च्या उत्तरेला काकडीचे एक झाड आणि खाकऱ्याचे दुसरे झाड होते. ही दोन्ही अत्यंत महत्त्वाची झाडे होती, ज्यांची फुले आणि फळे त्या दिशेला त्या वर्षीच्या पावसाळी पिकांच्या सिंचनासाठी चांगली मानली जात असत. आणि ज्या दिशेला या दोन्ही झाडांची फळे आणि फुले कमी येत किंवा अजिबात येत नसत, त्या दिशेचे पावसाळी पीक अशुभ मानले जात असे. तथापि, आता सिमेंटच्या मंदिराच्या बांधकामानंतर दोन्ही झाडे सुकून गेली आहेत. त्यामुळे, महाशिवरात्रीला येथे जत्रा भरते. काही लोक दर्शनासाठी येतात. जत्रेदरम्यान, सुमारे ८ ते १० लाख लोक देवमोगरा मातेचे दर्शन घेतात.

असे म्हटले जाते की, सहाव्या शतकापासून आदिवासी लोक मोगी माता आणि कालिका मातेची पूजा करत आले आहेत. या देवींची पूजा आदिवासी परंपरेनुसार केली जाते. माताजींना अन्न आणि कोंबड्या व बकऱ्यांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. तीस वर्षांपूर्वी माताजींसमोर कोंबड्या आणि बकऱ्या कापण्यात आल्या होत्या. पण मग, तीन-चार ब्राह्मण माताजींकडे आले आणि त्यांनी कोंबड्या व बकऱ्यांची कत्तल थांबवली. तथापि,

सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता, ही आर्य ब्राह्मणांची कुलदेवता नाही; ही एका खऱ्या आदिवासी कुटुंबाची कुलदेवता आहे. हे कलकुणबी ठिकाण असल्याने, याला पवित्र स्थान देण्यात आले. येथे मद्य, धान्य आणि कोंबड्यांचा बळी देणे आवश्यक होते. ती श्रद्धा दृढ होती. त्यामुळे, काही वर्षांनंतर ही प्रथा पुन्हा सुरू झाली, पण देवीसमोर नाही. ही प्रथा आजही सुरू आहे. कोंबड्या आणि बकऱ्यांना देवीच्या दर्शनासाठी परवानगी आहे. येथे ब्राह्मण विचारसरणी संपुष्टात आली आहे आणि आदिवासी पुजाऱ्यांची नियुक्ती करण्यात आली आहे.

सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता मंदिराचे जन्मस्थान.

लोककथेनुसार, सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता ची स्थापना इसवी सन पूर्व १०८ मध्ये धनदी राजाने केली होती. देवमोगरा मंदिराविषयी बोलायचे झाल्यास, हे मंदिर इसवी सन १०८ मध्ये सागबाराच्या राजघराण्याने बांधले होते. आजही राजघराण्याकडून तिची पूजा केली जाते. प्रणालीच्या १९ व्या वर्षी एका ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली. आज, राजघराण्याच्या १० व्या पिढीतील विश्वस्त जयदीप सिंग वसावा, ट्रस्टच्या सहकार्याने मंदिराची देखरेख करतात. मूर्तीला स्नान घातले जाते आणि माताजींचा विवाह सोहळा साजरा केला जातो.

देवमोगरा माता ट्रस्ट.

सातपुड्याची कुलदैवत देवमोगरा माता बद्दलची आणखी एक आख्यायिका अशी आहे की, काही काळापूर्वी हळदाबमध्ये उमरान नावाची एक देवी होती. तिला सात मुली होत्या, त्या सर्वांची नावे देवमोगरा माता होती. देवमोगरा माताकडे महान दैवी शक्ती होती. तिच्या दर्शनाने पीडितांचे दुःख दूर होत असे आणि त्यांच्या इच्छा पूर्ण होत असत. त्यामुळे, देवमोगरा माताची सार्वत्रिकरित्या माता म्हणून पूजा केली जाऊ लागली. माता शक्तीची कीर्ती वणव्यासारखी पसरली.

 

त्या वेळी, राजपंथ आणि विनयदेव नावाचे दोन देवमाता देवीच्या दर्शनासाठी निघाले. हे कळताच, आदिशक्ती देवी अदृश्य झाली. तिच्या शक्तीने प्रभावित होऊन, त्या दोन देवमाता देवीची सोन्याची मूर्ती तयार करून देवमोगरा येथे स्थापित केली. त्यांच्या पूजेमध्ये, त्या देवमाता देवीच्या चरणी पवित्र मद्य अर्पण करत आणि पशू-पक्ष्यांची प्रार्थना करत असत.

निष्कर्ष (Satpudyaachi Kuldaivat Devmogra Mata Itihas Vacha)

थोडक्यात सांगायचे तर, देवमोगरा माता हे स्थान केवळ धार्मिक पर्यटन केंद्र नाही, तर ते आदिवासींच्या अस्मितेचे आणि परंपरेचे जिवंत केंद्र आहे. काळाच्या ओघात मंदिराची रचना बदलली, सिमेंटचे बांधकाम आले, पण भक्तांची श्रद्धा आजही तितकीच निरागस आणि निसर्गाशी जोडलेली आहे. बाहेरील हस्तक्षेपांना झुगारून देत आपल्या मूळ प्रथा पुन्हा जिवंत करणे, हे या समाजाच्या जागृत भावनेचे दर्शन घडवते.

• हे देखील वाचा : देवमोगरा माता चे राजघराणे इतिहास

निसर्ग आणि देव यांना एकरूप मानणारी ही संस्कृती खऱ्या अर्थाने आपल्याला जगण्याचं मूळ तत्व शिकवते. तुम्ही जर निसर्गप्रेमी असाल किंवा तुम्हाला भारताच्या वैविध्यपूर्ण संस्कृतीबद्दल कुतूहल असेल, तर एकदा देवमोगरा मातेच्या चरणी नक्की नतमस्तक व्हायला हवे.

Dev Mogra Mata New Rodali You Tube Link