महाराष्ट्र ग्रामपंचायत लेखा संहितेमध्ये, ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर ३ हे ग्रामपंचायतीच्या सर्व आर्थिक व्यवहारांचा कणा मानले जाते. याला “Gram Panchayat Folder Sample 3 Daily Deposit and Expenditure” असे म्हटले जाते.
या नोंदवहीमध्ये ग्रामपंचायतीला दररोज मिळणारे विविध कर, शासकीय अनुदान (ठेवी) आणि विविध प्रशासकीय व विकासात्मक खर्चांची संपूर्ण नोंद ठेवली जाते. सर्व शासकीय तपासणी आणि लेखापरीक्षणासाठी हा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे.
खालील लेख या महत्त्वाच्या पुस्तकाविषयी सविस्तर आणि माहितीपूर्ण माहिती देतो.
ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर ३: दैनिक ठेवी आणि खर्च
ग्रामपंचायत स्तरावर दररोज अनेक आर्थिक व्यवहार होतात. मग ते गावकऱ्यांकडून गोळा केलेले घरभाडे आणि पाणीपट्टी असो, किंवा शासकीय योजनांसाठीचा निधी; किंवा दुसरीकडे, कर्मचाऱ्यांचे पगार, वीज बिले किंवा रस्त्यांच्या दुरुस्तीचा खर्च असो. प्रत्येक रुपयाची नोंद ठेवणाऱ्या मुख्य पुस्तकाला (नोंदवहीला) ‘ग्रामपंचायत नोंदवही नमुना क्र. ३ दैनिक जमाखर्च आणि खर्च’ असे म्हणतात. ही ग्रामपंचायतीची मुख्य ‘रोख नोंदवही’ आहे.
ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर ३ काय आहे?
“Gram Panchayat Folder Sample 3 Daily Deposit and Expenditure” ही दोन पानांची नोंदवही असून ती दोन स्पष्ट विभागांमध्ये विभागलेली आहे.
डावी बाजू: याला ‘प्राप्ती बाजू’ म्हणतात. ग्रामपंचायतीच्या खात्यात किंवा रोख स्वरूपात मिळालेल्या प्रत्येक रकमेची नोंद येथे केली जाते.
उजवी बाजू: याला ‘खर्च बाजू’ म्हणतात. ग्रामपंचायतीने चेक, ऑनलाइन हस्तांतरण किंवा रोख स्वरूपात केलेल्या प्रत्येक खर्चाची नोंद येथे केली जाते.
नियम: आर्थिक वर्षाच्या शेवटी (३१ मार्च), नमुना क्र. ३ मधील एकूण जमाखर्च आणि एकूण खर्च यांची बेरीज करून अंतिम शिलक काढली जाते. ही शिलक पुढील आर्थिक वर्षाच्या (१ एप्रिल) फॉर्म क्र. ३ मध्ये ‘प्रारंभिक शिलक’ म्हणून पुढे नेली जाते.
ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर ३ मधील प्रमुख मुद्दे आणि नोंदी
अ) प्राप्ती बाजूकडील नोंदी:
१. कर संकलन: रोजंदारी, पाणी कर, आरोग्य कर, दिवा कर, इत्यादी.
२. प्रमाणपत्रे आणि शुल्क: जन्म आणि मृत्यू प्रमाणपत्रे, मालमत्ता प्रमाणपत्रे (८अ), आणि रहिवासी प्रमाणपत्रांसाठी व्यक्तींकडून आकारले जाणारे शुल्क.
शासकीय अनुदान: केंद्र आणि राज्य सरकारांकडून मिळालेला निधी (जसे की १५ वा वित्त आयोग, ग्राम निधी, स्वच्छ भारत मिशन निधी, इत्यादी).
४. इतर उत्पन्न: ग्रामपंचायत शेडचे भाडे, लिलावातून मिळालेली रक्कम, किंवा बँकेचे व्याज.
ब) खर्च बाजूकडील नोंदी:
१. प्रशासकीय खर्च: कर्मचाऱ्यांचे पगार आणि मानधन (सरपंच, उपसरपंच, सदस्य), प्रवास भत्ता, लेखनसामग्री आणि छपाईचा खर्च.
२. सार्वजनिक सेवा: गावातील पथदिव्यांचे वीज बिल, पाण्याच्या पंपांचे वीज बिल, टीसीएल पावडरची किंमत आणि विहिरींचे पाणी उपसा. ३. विकास कामे: रस्ते डांबरीकरण, गटार दुरुस्ती, पेव्हर ब्लॉक बसवणे, सामुदायिक सभागृहाची दुरुस्ती इत्यादींवर झालेला प्रत्यक्ष खर्च.
ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर ३ चा सर्वसाधारण नमुना
हा अर्ज अत्यंत पद्धतशीरपणे लिहिलेला आहे. त्याची मांडणी एका पानावर किंवा समोरासमोरील पानांवर खालीलप्रमाणे आहे:
डावे पान: पावत्या
| तारीख | पावती क्रमांक (Receipt No.) | कोणाकडून रक्कम मिळाली व तपशील | संकेतांक (Code No.) | रक्कम (रु.) |
|---|---|---|---|---|
| १०/०५/२०२६ | ४५१ | रमेश चव्हाण (घरपट्टी व पाणीपट्टी वसुली) | १००१ | २,५००/- |
| १२/०५/२०२६ | बँक पासबुक | केंद्र सरकार (१५ वा वित्त आयोग – पहिला हप्ता) | ३०४५ | ४,५०,०००/- |
| एकूण दैनिक जमा: | ४,५२,५००/- |
उजवे पान: खर्च बाजू (Expenditure)
| तारीख | व्हाऊचर / चेक क्र. (Voucher No.) | कोणाला रक्कम दिली व खर्चाचा तपशील | संकेतांक (Code No.) | रक्कम (रु.) |
|---|---|---|---|---|
| ११/०५/२०२६ | व्हॉ. क्र. १२ | महावितरण (गावातील दिवाबत्ती वीज बिल) | ५०२० | १५,०००/- |
| १४/०५/२०२६ | व्हॉ. क्र. १३ / चेक | मारुती कन्स्ट्रक्शन (गटार दुरुस्ती – बिल क्र. ४) | ६०१० | ८५,०००/- |
| एकूण दैनिक खर्च: | १,००,०००/- |
(टीप: प्रत्येक महिन्याच्या शेवटी, ‘एकूण जमा’ मधून ‘एकूण खर्च’ वजा करून ‘मासिक शिल्लक’ काढली जाते आणि त्यावर सरपंच व ग्रामसेवक यांची सही घेतली जाते.)
ग्रामपंचायत फॉर्म क्र. ३ लिहिताना पाळायचे नियम आणि आर्थिक शिस्त
१. दैनंदिन नोंद: आर्थिक व्यवहार ज्या दिवशी केले जातात, त्याच दिवशी फॉर्म ३ मध्ये नोंदवले पाहिजेत. नोंद अपूर्ण ठेवणे हा प्रशासकीय गुन्हा मानला जातो.
२. खोडण्यास मनाई: या नोंदवहीची पाने पांढऱ्या शाईने पुसणे, फाडणे किंवा खरवडणे हे सक्त मनाई आहे. एखादी नोंद करायची राहून गेल्यास, ती लाल शाईने खोडून टाकावी आणि जवळच ग्रामसेवकाची सही घ्यावी.
३. पुरावा आवश्यक: जमा बाजूच्या प्रत्येक नोंदीसोबत ‘पावती क्रमांक’ आणि खर्च बाजूच्या प्रत्येक नोंदीसोबत ‘व्हाउचर क्रमांक’ (बिल आणि पावती) जोडणे आवश्यक आहे. पुराव्याशिवाय केलेली कोणतीही नोंद अवैध मानली जाईल. ४. ऑनलाइन प्रणाली (ई-ग्राम स्वराज्य): आजच्या डिजिटल युगात, हा फॉर्म क्रमांक ३, कागदी नोंदवहीसोबत, सरकारच्या ‘ई-ग्राम स्वराज्य’ या ऑनलाइन पोर्टलवर दरमहा अद्ययावत करणे आवश्यक आहे. यामुळे कोणत्याही नागरिकाला ग्रामपंचायतीचा खर्च ऑनलाइन पाहता येतो.
ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर ३ चे महत्त्व आणि फायदे
पारदर्शकतेचा आरसा: ग्रामपंचायतीचा प्रत्येक पैसा कोठे जमा झाला आणि कोठे खर्च झाला, याची स्पष्ट माहिती यातून मिळते, ज्यामुळे फसवणूक टाळता येते.
लेखापरीक्षणाचा पाया: जेव्हा स्थानिक निधी लेखापरीक्षक किंवा महालेखापरीक्षक (AG) ग्रामपंचायतीची तपासणी करतात, तेव्हा ते सर्वप्रथम फॉर्म ३ (रोख वही) मागतात. या नोंदींमधून ग्रामपंचायतीच्या प्रशासनाचे स्पष्ट चित्र मिळते.
आर्थिक स्थिती समजून घेणे: सरपंच आणि ग्रामसेवक केवळ एका क्लिकवर ग्रामपंचायतीचा सध्याचा निधी (बँकेतील आणि रोख स्वरूपातील) समजू शकतात. यामुळे भविष्यातील कामांचे नियोजन करणे सोपे होते.
ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर 3 ची pdf हवी असल्यास whatsapp ग्रुप ला जॉईन व्हा.
निष्कर्ष
ग्रामपंचायत दप्तर नमुना नंबर ३ : दैनंदिन जमाखर्च आणि खर्च हा केवळ आकड्यांचा खेळ नाही; तो ग्रामपंचायतीच्या विश्वासार्हतेचा आणि पारदर्शकतेचा एक महत्त्वाचा निर्देशक आहे. गाव विकास निधीचा योग्य प्रकारे खर्च होत आहे की नाही, हे तपासण्यात ही नोंदवही महत्त्वाची भूमिका बजावते. प्रत्येक ग्रामपंचायत प्रशासनामध्ये, या नमुन्याची अचूकता राखणे हे ग्रामसेवक आणि सरपंच यांचे संयुक्त कायदेशीर कर्तव्य आहे.
