Where did your village’s development funds go?: तुमच्या गावाला केंद्र-राज्य सरकारकडून किती निधी आला, तो कुठे खर्च झाला आणि किती बाकी आहे? eGramSwaraj पोर्टल, PFMS, RTI आणि महाराष्ट्राच्या ग्रामविकास विभागाच्या नवीन टूल्सचा वापर करून ५ मिनिटांत सगळी माहिती मिळवा. पुणे-महाराष्ट्रातील गावकर्यांसाठी खास प्रॅक्टिकल गाइड + २०२५-२६ च्या नवीन अपडेट्स. भ्रष्टाचार थांबवा, विकासाला गती द्या!
नमस्कार मित्रांनो,
मी स्वतः पुण्याजवळच्या एका छोट्या गावात राहतो. गेल्या वर्षी आमच्या गावात रस्त्याचे काम सुरू होते, पण पावसाळ्यातच रस्ता खराब झाला. लोक म्हणू लागले, “निधी कुठे गेला रे?” मीही तेच विचारत होतो. मग एका मित्राने सांगितले, “अरे, आता ऑनलाइन सगळं दिसतं!” त्या दिवसापासून मी eGramSwaraj पोर्टल, PFMS आणि RTI चा वापर करतोय. आज मी तुम्हाला तेच सोप्या भाषेत सांगणार आहे. हे फक्त “तपासा” असं नाही, तर तुमच्या गावाचा खरा विकास कसा होईल याचं हत्यार आहे.
आज २०२६ मध्ये डिजिटल इंडिया खरंच खूप पुढे गेलं आहे. ग्रामपंचायतींना १५व्या वित्त आयोगानुसार हजारो कोटी रुपये येत आहेत. महाराष्ट्रात एकट्या २७,९५१ ग्रामपंचायती आहेत. प्रत्येक गावाला लोकसंख्येनुसार untied (मुक्त) आणि tied (बांधील) ग्रांट्स मिळतात. पण हा पैसा रस्ते, पाणी, शौचालय, शाळा, आरोग्य केंद्र किंवा इतर कामांवर खर्च होतो का? की कुठेतरी “गायब” होतो? हा प्रश्न आज प्रत्येक गावकर्याला पडतो. चला, स्टेप-बाय-स्टेप पाहूया.
१. विकास निधी म्हणजे नेमकं काय?
ग्रामपंचायतीला मुख्यतः तीन प्रकारचा गावचा विकास निधी पैसा येतो:
- केंद्र सरकारचा निधी – १५व्या वित्त आयोग (XV FC) grants (untied + tied), MGNREGA, PMAY-G (घरकुल), Jal Jeevan Mission (JJM), Swachh Bharat, PMGSY रस्ते.
- राज्य सरकारचा निधी – महाराष्ट्र ग्रामविकास विभागाच्या योजना, मुख्यमंत्री ग्रामसडक योजना इ.
- स्व-उत्पन्न – कर, पाणीपट्टी, बाजार शुल्क.
२०२५-२६ मध्ये महाराष्ट्राला XV FC च्या withheld portions (अडकलेले भाग) म्हणून शेकडो कोटी रुपये सोडण्यात आले आहेत (उदा. tied grants च्या १०९ कोटी + untied ७२ कोटी प्रति installment). हे सगळं eGramSwaraj वर सार्वजनिक दिसतं. गावाचा विकास आराखडा (GPDP) तयार करताना ग्रामसभा मध्ये लोकांनीच ठरवायचं असतं – पण प्रत्यक्षात किती जण जातात?
माझ्या अनुभवात, ज्या गावात १०-१५ जण ग्रामसभेत सक्रिय असतात, तिथे कामं पारदर्शक होतात. बाकी ठिकाणी “साहेबांनी सांगितलं” असं चालतं.
२. तुमच्या गावाचा निधी ५ मिनिटांत चेक करा – eGramSwaraj पोर्टल
कोणतीही लॉगिन नाही, फक्त मोबाईल किंवा कॉम्प्युटर पुरे.
स्टेप-बाय-स्टेप (गावचा विकास निधी):
- १. ब्राउजर उघडा आणि जा https://egramswaraj.gov.in/ वर.
- २. मुख्य मेन्यूमध्ये “Accounting” → “All India Report” वर क्लिक करा.
- ३. “Expenditure Report” किंवा “Payment Report” निवडा.
- ४. State → Maharashtra → District (उदा. पुणे) → Block (तालुका) → Gram Panchayat (तुमचं गावाचं नाव) निवडा.
- ५. Financial Year → २०२५-२६ (किंवा मागील वर्ष) निवडा.
तुम्हाला दिसेल:
- Opening Balance, Receipts (किती आला), Expenditure (किती खर्च), Unspent Balance.
- Scheme-wise breakdown (MGNREGA, XV FC, JJM इ.).
- Voucher details, payment status.
- Geo-tagged photos of work (रस्ता, पाण्याचे टँक इ.).
बोनस: “Planning Dashboard” वर जा → GPDP (Gram Panchayat Development Plan) डाउनलोड करा. तुमच्या गावाचा संपूर्ण विकास आराखडा PDF मध्ये मिळेल – कोणत्या कामाला किती रक्कम मंजूर, प्रगती किती.
मोबाईल अॅप: Google Play वर “eGramSwaraj” डाउनलोड करा. त्यातही सारखंच दिसतं. मी ट्रॅव्हलिंगमध्ये असताना अॅपवरच चेक करतो.
३. PFMS वर पेमेंट ट्रॅक करा
eGramSwaraj आणि PFMS एकत्र जोडलेले आहेत.
- eGramSwaraj वरून “PFMS Dashboard” किंवा “Online Payment Status Report” पहा.
- Beneficiary wise payments, DBT (Direct Benefit Transfer) डिटेल्स दिसतात.
- जर एखाद्या कामासाठी १० लाखांपेक्षा जास्त खर्च झाला असेल तर “Scheme Wise Expenditure” मध्ये पूर्ण तपशील येतो.
४. महाराष्ट्र स्पेशल टूल्स (RDD + ZPFMS)
- ग्रामविकास विभाग वेबसाइट: Grievance Redressal Portal वर तक्रार नोंदवा. Token number घ्या, २१ दिवसांत उत्तर येतं.
- RTI Online: Gramsevak किंवा PIO ला फंड utilization बद्दल RTI फाइल करा.
- Zilla Parishad Fund Monitoring System (ZPFMS): जिल्हा परिषद स्तरावर अतिरिक्त मॉनिटरिंग.
५. RTI चा खास वापर
साधा RTI फॉर्म: “माझ्या ग्रामपंचायतीला FY २०२४-२५ आणि २०२५-२६ मध्ये XV FC, MGNREGA व इतर योजनांतर्गत किती निधी प्राप्त झाला? त्यातील खर्च, उर्वरित रक्कम, कामांची यादी, बिल्स आणि geo-tagged फोटोज द्या.”
फी फक्त १० रुपये. मी एकदा RTI टाकली, १५ दिवसांत पूर्ण फाइल आली. एका कामात २ लाख जास्त खर्च दाखवला होता – ग्रामसभेत प्रश्न विचारल्यावर काम पुन्हा सुरू झालं!
६. गावचा विकास निधी च्या नवीन अपडेट्स
- XV FC grants च्या withheld portions महाराष्ट्राला मार्च २०२६ मध्ये सोडले (tied + untied मिळून शेकडो कोटी).
- GPDP upload: देशात ९७.७३% ग्रामपंचायतींनी २०२५-२६ साठी प्लॅन अपलोड केले.
- Geo-tagging ९७.९६% कामांवर सुरू.
- Audit Online पोर्टलवर १२,३८१ auditors registered.
- GeM integration: पंचायत सामान GeM वरून खरेदी करतात – भ्रष्टाचार कमी.
हे सगळं eGramSwaraj च्या Dashboard वर थेट दिसतं.
७. ग्रामसभा + सोशल ऑडिट = खरी शक्ती
पोर्टलवर माहिती मिळाल्यावर ग्रामसभेत जा. “साहेब, या कामासाठी ५ लाख खर्च दाखवला आहे, पण रस्ता अजून अपूर्ण आहे” असं विचारा. Social Audit Guideline नुसार राज्य सरकारला ऑडिट करावं लागतं.
माझा वैयक्तिक अनुभव: आमच्या गावात एका टेंडरमध्ये १५% जास्त रेट दाखवला होता. RTI + ग्रामसभा + पोर्टल डेटा घेऊन आम्ही ४ कामं पुन्हा सुरू केली. आज गावात रस्ते, पाणी आणि लाइट्स सुधारली आहेत.
-
Related Articles: “RTI फाइल कशी करावी”
-
-
FAQ (village’s development funds)
१. eGramSwaraj वर माझं गाव दिसत नाही तर?
नाव चुकीचं टाईप झालं असेल किंवा Block निवडा. अजूनही काही GP onboarding होत आहेत.
२. गावचा विकास निधी खर्च झाला पण काम दिसत नाही तर काय करावं?
PFMS वर payment चेक करा → RTI → Grievance Portal वर तक्रार.
३. मोबाईल अॅप काम करत नाही?
वेबसाइट वापरा. किंवा “eGramSwaraj” अॅप अपडेट करा.
४. XV FC untied grant नेमकं कशावर खर्च करावं?
ग्रामसभा निर्णयानुसार – पाणी, रस्ते, आरोग्य. Tied grant साठी केंद्रानं ठरवलेल्या कामांवर.
५. मी ग्रामपंचायत सदस्य नाही तरही गावचा विकास निधी तपासू शकतो का?
हो! गावचा विकास निधी, सर्व रिपोर्ट सार्वजनिक आहेत.
६. गावचा विकास निधी मध्ये नवीन काय आलं?
ZPFMS guidelines + Bhasini AI integration.
७. RTI साठी PIO कोण?
Gramsevak किंवा Block Development Officer.
८. तक्रार निवारण किती दिवसात होते?
२१ कार्यदिवस (महाराष्ट्र RDD Portal).
Conclusion
मित्रांनो, “तुमच्या गावचा विकास निधी कुठे गेला?” हा प्रश्न आता “माहिती नाही” असं उत्तर देण्याची गरज नाही. आज तुम्ही घरी बसून ५ मिनिटांत सगळं पाहू शकता. eGramSwaraj, PFMS, RTI आणि ग्रामसभा – हे चार हत्यार वापरा. तुमचा गाव विकासाच्या मार्गावर येईल आणि भ्रष्टाचाराला आळा बसेल.
आजच तुमच्या गावाचं नाव सर्च करा. माहिती मिळाली तर ग्रामसभेत शेअर करा. बदल तुमच्यापासून सुरू होतो! जर तुम्हाला तुमच्या गावाच्या विशिष्ट डेटाबद्दल मदत हवी असेल तर कमेंट करा. आम्ही एकत्र पाहू.
जय महाराष्ट्र! जय ग्रामस्वराज!
