पेसा ग्रामसभा मोबिलायझर: जबाबदाऱ्या आणि कार्य – पूर्ण मार्गदर्शन (२०२६ अपडेट)

Pesa Gramsabha Mobilayzar Jababdarya Aani Karye : नमस्कार मित्रांनो! आजच्या काळात आदिवासी भागातील विकासाची गती वाढवण्यासाठी पेसा ग्रामसभा मोबिलायझर ही भूमिका खूप महत्त्वाची ठरत आहे. तुम्ही शोधत असाल “पेसा ग्रामसभा मोबिलायझर जबाबदाऱ्या आणि कार्य” तर हा लेख तुमच्यासाठीच आहे.

मी स्वतः ग्रामीण विकास क्षेत्रात काम करणारा एक सामान्य माणूस म्हणून, महाराष्ट्रातील पेसा गावांच्या प्रत्यक्ष अनुभवातून ही माहिती गोळा केली आहे. यात कोणतीही कॉपी-पेस्ट नाही, फक्त खरी माहिती आणि व्यावहारिक टिप्स आहेत.

जर तुम्ही पेसा क्षेत्रातील ग्रामपंचायत सभासद, मोबिलायझर उमेदवार किंवा फक्त जाणून घ्यायला उत्सुक असाल, तर हा लेख वाचा. शेवटी तुम्हाला कळेल की हा मोबिलायझर खरंच आदिवासींच्या स्वराज्याचा “मुख्य इंजिन” आहे.

पेसा कायदा म्हणजे काय आणि ग्रामसभा का एवढी शक्तिशाली?

१९९६ चा पंचायत (अनुसूचित क्षेत्र विस्तार) कायदा (PESA) हा आदिवासींचा खरा “संविधान” आहे. महाराष्ट्रात २०१४ च्या नियमांनुसार तो लागू झाला. यात ग्रामसभा ही सर्वोच्च संस्था आहे – जमीन, जंगल, पाणी, खनिजे, योजना यावर निर्णय घेण्याचा पूर्ण अधिकार!

सामान्य ग्रामपंचायतमध्ये ग्रामसभा फक्त “मीटिंग” असते, पण पेसा ग्रामसभा ही “ग्रामराज्य” आहे. येथे परंपरा, प्रथा, सांस्कृतिक ओळख जपणे, वाद सोडवणे, लाभार्थी निवडणे, ५% अबंध निधीचा वापर करणे हे सर्व ग्रामसभेच्या हातात.

पण समस्या काय? गावकरी जागरूक नसतात, बैठकांना उपस्थिती कमी, ठरावांची अंमलबजावणी होत नाही. येथे पेसा ग्रामसभा मोबिलायझर प्रवेश करतो!

पेसा ग्रामसभा मोबिलायझर म्हणजे कोण? नियुक्ती कशी होते?

महाराष्ट्र शासनाने २२ जानेवारी २०१८ च्या परिपत्रकानुसार (आणि २०१६ च्या शासन निर्णयानुसार) प्रत्येक पेसा ग्रामपंचायतीत एक ग्रामसभा मोबिलायझर नियुक्त केला जातो.

• निवड: ग्रामसभेच्या नियंत्रणाखाली, महिला स्वयंसहायता गट (SHG) मार्फत. (महिलांना प्रोत्साहन देण्यासाठी हा नियम!)
• मानधन: सध्या सुमारे ४,००० रुपये मासिक (अद्ययावत तपासा).
• योग्यता: स्थानिक, आदिवासी प्राधान्य, ग्रामसभा कामकाजाची समज.

तो ग्रामसभेच्या अधीन असतो, सरपंच किंवा ग्रामसेवकाच्या वर नाही. म्हणजे खरा “लोकसेवक”!

पेसा ग्रामसभा मोबिलायझर यांच्या मुख्य जबाबदाऱ्या (अधिकृत + व्यावहारिक)

मी Pesa Gramsabha Mobilayzar Jababdarya Aani Karye बद्दल कोणतीही “कॉपी” केलेली नाही, तर पेसा नियम २०१४, वनहक्क कायदा आणि महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम कलम ५४ अ-ड यांचा अभ्यास करून खालील यादी तयार केली आहे. प्रत्येक जबाबदारीसोबत व्यावहारिक उदाहरण दिले आहे:

ग्रामसभा बैठकीची तयारी आणि मोबिलायझेशन

• गावातील प्रत्येक कुटुंबाला नोटीस, व्हॉट्सअॅप ग्रुप, मंदिर/शाळेत जाहीर करणे. कमीत कमी ५०% उपस्थिती (विशेषतः महिलांचा ३३%) सुनिश्चित करणे.
• उदाहरण: गडचिरोली जिल्ह्यात एक मोबिलायझरने ८०% उपस्थिती करून ५% निधीतून रस्ता बांधला!

PESA अधिकारांबाबत जागरूकता निर्माण

• प्रथा-परंपरा जतन, जमीन हस्तांतरण रोखणे, गौण वनोपज (तेंदू पत्ता, महुआ) चा मालकी हक्क, खाण परवाने याबाबत प्रशिक्षण शिबिरे घेणे.

ठराव तयार करणे आणि नोंदणी

• ग्रामसभेतील चर्चा रेकॉर्ड करणे, ठराव मसुदा तयार करणे. (वनहक्क, लाभार्थी निवड, प्रकल्प मंजुरी).

ठरावांच्या अंमलबजावणीचा आढावा

• प्रत्येक ग्रामसभेत मागील ठरावांची प्रगती सांगणे. सरकारी विभागांशी समन्वय साधणे.

स्थायी समित्यांना मदत

• विकास, सामाजिक न्याय, पर्यावरण समित्यांना दैनंदिन कामात हातभार लावणे – फाइल्स, अहवाल, सोशल ऑडिट.

सूक्ष्म नियोजन (Micro Planning) आणि सामाजिक लेखा परीक्षण

• गावाचा ५ वर्षांचा विकास आराखडा तयार करणे, ५% अबंध निधीचे नियोजन.

लाभार्थी निवड आणि योजनांचा अंमलबजावणी

• मनरेगा, इंदिरा आवास, पेसा ५% निधी यात पारदर्शक निवड.

वाद निराकरण आणि शांतता राखणे

• पारंपरिक रीतीने वाद सोडवणे, दारूबंदी, सावकारी नियंत्रण.

ग्रामसभा कोष आणि निधी व्यवस्थापन

• पारदर्शक खाते, उपयोगिता प्रमाणपत्रे तयार करणे.

सरकारी योजनांचा समन्वय

• ITDP, जिल्हा परिषद, आदिवासी विकास विभागाशी संपर्क.

ही जबाबदाऱ्या फक्त “कागदावर” नाहीत – प्रत्यक्षात गाव बदलतात!

दैनंदिन कार्य – एक दिवस कसा असतो?

सकाळी ७ वाजता गाव फिरून उपस्थिती जमा करणे → दुपारी ग्रामसभा बैठक → संध्याकाळी अहवाल तयार → रात्री व्हॉट्सअॅपवर फॉलोअप. मोबिलायझर हा “ग्रामसभा चालक” आहे, पण तो कधीच “नेता” होत नाही – फक्त सुलभकर्ता!

मोबिलायझरचा आदिवासी विकासातील अनोखा योगदान (जे कोणी लिहिले नाही)

• महिला सक्षमीकरण: निवड SHG मार्फत असल्याने ७०% मोबिलायझर महिला होऊ शकतात.
• वन हक्काचे खरे रक्षक: तेंदूपत्ता संकलनात ग्रामसभा मालकी आली तर लाखोंचा फायदा.
• ५% अबंध निधीचे खरे नियंत्रक: हा निधी सरपंच एकटाच खर्च करू शकत नाही – मोबिलायझरच्या मदतीने गाव निर्णय घेतो.
• परंपरा जपणे: आधुनिक विकास + आदिवासी संस्कृती = शाश्वत विकास.

आव्हाने आणि उपाय (व्यावहारिक टिप्स)

• आव्हान: कमी मानधन, सरकारी अधिकारी न जुमानणे.
• उपाय: ग्रामसभा ठरावाने जिल्हाधिकाऱ्यांकडे तक्रार.
• आव्हान: गावकरी कमी येणे.
• उपाय: बैठक आधी २ दिवस “ग्रामसभा मेळावा” आयोजित करा.

टिप: सोशल मीडिया (ग्रामसभा फेसबुक पेज) वापरा – आजच्या काळात हे काम सोपे करते.

एक खरी यशोगाथा (गडचिरोली जिल्ह्यातील)

एका गावात मोबिलायझर बहिणीने (महिला SHG) तेंदूपत्ता विक्रीसाठी ग्रामसभा ठराव पास केला. १८ लाख रुपये गावकोषात आले! रस्ता, शाळा, पाणी टँक बांधला. आज त्या गावाला “पेसा मॉडेल” म्हणतात. अशी शेकडो गाथा आहेत – फक्त मोबिलायझर सक्रिय हवा!

निष्कर्ष: तुम्हीही मोबिलायझर व्हा किंवा त्यांना साथ द्या

पेसा ग्रामसभा मोबिलायझर जबाबदाऱ्या आणि कार्य हे केवळ नोकरी नाही – हे आदिवासी स्वराज्याचे स्वप्न पूर्ण करण्याचे साधन आहे. जर तुम्ही पेसा क्षेत्रात राहत असाल तर आजच ग्रामसभेला भेटा आणि मोबिलायझरची भूमिका समजून घ्या.

हे देखील वाचा : सरपंच चे कार्य, जबाबदारी: अद्ययावत मार्गदर्शक माहिती (२०२६)

हा लेख तुम्हाला उपयुक्त वाटला तर शेअर करा, कमेंटमध्ये तुमचा अनुभव सांगा. अधिक माहितीसाठी तुमच्या जिल्हा परिषदेच्या पेसा कक्षाशी संपर्क साधा.

पेसा ग्रामसभा मोबिलायझर – हा शब्द आता फक्त “नोकरी” राहणार नाही, तो “क्रांती” होईल!