Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti

Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026: Apply Online

Job

Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026. महाराष्ट्र शासनाच्या आदिवासी विकास आयुक्तालय अंतर्गत शासकीय आश्रमशाळांमध्ये शिक्षक होण्याची सुवर्णसंधी उपलब्ध झाली आहे. पेसा (PESA) आणि नॉन-पेसा (Non-PESA) क्षेत्रातील एकूण 2,421 रिक्त पदे पवित्र पोर्टलद्वारे (Pavitra Portal) 100% भरली जाणार आहेत. Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti नाशिक, ठाणे, अमरावती आणि नागपूर या चारही अप्पर आयुक्त क्षेत्रांमधील उमेदवारांसाठी ही मोठी भरती प्रक्रिया राबवली जात आहे.

Table of Contents

Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026: महत्त्वाचे ठळक मुद्दा

महाराष्ट्र राज्यातील शासकीय आश्रमशाळांमध्ये शिक्षक होण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या सर्व डी.एड., बी.एड., एम.एड. व TAIT धारक उमेदवारांसाठी अत्यंत आनंददायी आणि महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti महाराष्ट्र शासन, आदिवासी विकास आयुक्तालय, नाशिक अंतर्गत अपर आयुक्त कार्यक्षेत्रातील (नाशिक, ठाणे, अमरावती आणि नागपूर) शासकीय आश्रमशाळांमधील रिक्त असलेली प्राथमिक शिक्षक, माध्यमिक शिक्षक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षक (शिक्षण सेवक) या संवर्गातील एकूण 2,421 पदांच्या 100% जागा भरण्यासाठी अधिकृत भरती जाहिरात-2026 प्रसिद्ध करण्यात आली आहे.

ही Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti प्रक्रिया पवित्र प्रणाली (Pavitra Portal) द्वारे अत्यंत पारदर्शक पद्धतीने राबवली जात आहे. यामध्ये पेसा (PESA) आणि नॉन-पेसा (Non-PESA) दोन्ही क्षेत्रांतील रिक्त जागांचा समावेश आहे. मराठी माध्यम आणि इंग्रजी माध्यम या दोन्ही माध्यमांतील विविध विषयांच्या शिक्षकांसाठी ही सुवर्णसंधी उपलब्ध झाली आहे.

या लेखात आपण Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026 ची जाहिरात क्र. प्रज्ञा-2025/प्र.क्र.55/का.2(2)/6830 चा सविस्तर पृथक्करण पाहणार आहोत. यामध्ये विभागनिहाय जागा, पदनिहाय शैक्षणिक व व्यावसायिक अर्हता, वयोमर्यादा, अर्ज करण्याची सविस्तर पद्धत, प्रेफरन्स (प्राधान्यक्रम) लॉक कसे करावेत, आवश्यक कागदपत्रे आणि वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs) यांची परिपूर्ण माहिती दिलेली आहे.

🏢 आदिवासी विकास विभाग भरती 2026: एका दृष्टिक्षेपात

महत्त्वाचा घटकसविस्तर माहिती
भरती संस्था / विभागआदिवासी विकास आयुक्तालय, महाराष्ट्र शासन (नाशिक)
जाहिरात क्रमांकप्रज्ञा-2025/प्र.क्र.55/का.2(2)/6830
जाहिरात प्रसिद्धी दिनांक06 ऑगस्ट 2026
एकूण पद संख्या2,421 पदे (शिक्षण सेवक / शिक्षक)
समाविष्ट अपर आयुक्त क्षेत्रेनाशिक, ठाणे, अमरावती आणि नागपूर
पदांची नावेप्राथमिक शिक्षक, माध्यमिक शिक्षक, उच्च माध्यमिक शिक्षक
माध्यममराठी माध्यम आणि इंग्रजी माध्यम
क्षेत्र वर्गीकरणपेसा क्षेत्र (PESA) आणि नॉन-पेसा क्षेत्र (Non-PESA)
अर्ज पद्धतपवित्र पोर्टलद्वारे ऑनलाईन (Online)
कँडिडेट आयडी (Candidate ID) निर्मिती06 ऑगस्ट 2026 पासून सुरू
प्राधान्यक्रम (Preference Lock) मुदत06 ऑगस्ट 2026 ते 11 ऑगस्ट 2026
अधिकृत संकेतस्थळ (पवित्र पोर्टल)https://tait2025.mahateacherrecruitment.org.in
विभागीय अधिकृत संकेतस्थळhttps://tribal.maharashtra.gov.in

📊 पदनिहाय व विभागनिहाय (अपर आयुक्त क्षेत्र) सविस्तर जागांचा तक्ता

खालील तक्त्यामध्ये नाशिक, ठाणे, अमरावती आणि नागपूर या चारही अप्पर आयुक्त क्षेत्रांतील पेसा आणि नॉन-पेसा जागांचे सविस्तर वर्गीकरण दिले आहे: (Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti)

पदसंख्या, शैक्षणिक पात्रता आणि वयोमर्यादा

अ.क्र.पदाचे नावक्षेत्रआवश्यक शैक्षणिक व व्यावसायिक अर्हताविषयनाशिकठाणेअमरावतीनागपूरएकूण जागा
1प्राथमिक शिक्षक (मराठी माध्यम)पेसाH.S.C (12वी) + D.Ed / D.T.Edसर्व विषय1411248190436
2प्राथमिक शिक्षक (मराठी माध्यम)नॉन-पेसाH.S.C (12वी) + D.Ed / D.T.Edसर्व विषय404184109171862
3प्राथमिक शिक्षक (इंग्रजी माध्यम)पेसाH.S.C (12वी) + D.Ed / D.T.Edसर्व विषय229101467
4प्राथमिक शिक्षक (इंग्रजी माध्यम)नॉन-पेसाH.S.C (12वी) + D.Ed / D.T.Edसर्व विषय33215861161
5माध्यमिक शिक्षक (मराठी माध्यम)पेसाB.A. B.Ed / B.Sc. B.Edमराठी व इतर, गणित, विज्ञान, इंग्रजी11543538138
6माध्यमिक शिक्षक (मराठी माध्यम)नॉन-पेसाB.A. B.Ed / B.Sc. B.Edमराठी व इतर, गणित, विज्ञान, इंग्रजी107978670352
7माध्यमिक शिक्षक (इंग्रजी माध्यम)पेसाB.A. B.Ed / B.Sc. B.Edमराठी व इतर, गणित, विज्ञान, इंग्रजी32005
8माध्यमिक शिक्षक (इंग्रजी माध्यम)नॉन-पेसाB.A. B.Ed / B.Sc. B.Edमराठी व इतर, गणित, विज्ञान, इंग्रजी769022
9उच्च माध्यमिक शिक्षकपेसाM.A. B.Ed / M.Sc. B.Edमराठी, इंग्रजी, इतिहास/राज्यशास्त्र, भूगोल/अर्थशास्त्र, गणित, जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र88645049251
10उच्च माध्यमिक शिक्षकनॉन-पेसाM.A. B.Ed / M.Sc. B.Edमराठी, इंग्रजी, इतिहास/राज्यशास्त्र, भूगोल/अर्थशास्त्र, गणित, जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र10523021106
एकूण जागा8266134685142421

🗺️ विभागांनुसार (अपर आयुक्त क्षेत्र) एकूण पदसंख्या

शिक्षकांची ही महाभरती महाराष्ट्रातील चार मुख्य आदिवासी अपर आयुक्त क्षेत्रांमध्ये विभागली गेली आहे:

  1. नाशिक अपर आयुक्त क्षेत्र: 826 जागा (सर्वात जास्त जागा नाशिक विभागात आहेत)
  2. ठाणे अपर आयुक्त क्षेत्र: 613 जागा
  3. नागपूर अपर आयुक्त क्षेत्र: 514 जागा
  4. अमरावती अपर आयुक्त क्षेत्र: 468 जागा
  • एकूण बेरीज: 2,421 जागा

🎓 पदनिहाय शैक्षणिक आणि व्यावसायिक पात्रता (Eligibility Criteria)

या Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti साठी पवित्र प्रणालीच्या नियमांनुसार उमेदवारांनी TAIT (Teacher Aptitude and Intelligence Test) परीक्षा दिलेली असणे अनिवार्य आहे. त्यासोबत पदनिहाय खालील अर्हता असणे आवश्यक आहे: (Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026)

1. प्राथमिक शिक्षक (इयत्ता 1 ली ते 5 वी / 8 वी):

  • मराठी / इंग्रजी माध्यम (पेसा व नॉन-पेसा):
    • शैक्षणिक पात्रता: उच्च माध्यमिक (12 वी) किमान 50% गुणांसह उत्तीर्ण.
    • व्यावसायिक पात्रता: D.Ed. / D.T.Ed. (डिप्लोमा इन टीचर एज्युकेशन / डी.एल.एड.).
    • इतर अट: राज्य शिक्षक पात्रता परीक्षा (MAHATET Paper-1) किंवा केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET Paper-1) उत्तीर्ण असणे आवश्यक.

2. माध्यमिक शिक्षक (इयत्ता 6 वी ते 10 वी):

  • मराठी / इंग्रजी माध्यम (पेसा व नॉन-पेसा):
    • शैक्षणिक पात्रता: संबंधित विषयात पदवी परीक्षा (B.A. किंवा B.Sc.) किमान 50% गुणांसह उत्तीर्ण.
    • व्यावसायिक पात्रता: B.Ed. (बॅचलर ऑफ एज्युकेशन) उत्तीर्ण.
    • इतर अट: MAHATET Paper-2 किंवा CTET Paper-2 (संबंधित विषय गट) उत्तीर्ण असणे आवश्यक.

3. उच्च माध्यमिक शिक्षक (इयत्ता 11 वी व 12 वी / कनिष्ठ महाविद्यालय):

  • पेसा व नॉन-पेसा सर्व विषय:
    • शैक्षणिक पात्रता: संबंधित विषयात पदव्युत्तर पदवी (M.A. किंवा M.Sc.) प्रथम / द्वितीय श्रेणीत उत्तीर्ण.
    • व्यावसायिक पात्रता: B.Ed. (बॅचलर ऑफ एज्युकेशन) उत्तीर्ण.
    • विषय: मराठी, इंग्रजी, इतिहास, राज्यशास्त्र, भूगोल, अर्थशास्त्र, गणित, जीवशास्त्र (Biology), रसायनशास्त्र (Chemistry), भौतिकशास्त्र (Physics).

🌲 पेसा (PESA) आणि नॉन-पेसा (Non-PESA) नियमावली काय आहे?

उमेदवारांमध्ये पेसा आणि नॉन-पेसा क्षेत्रांविषयी अनेकदा गोंधळ असतो. आदिवासी विकास विभाग भरती जाहिरातीनुसार खालील नियम समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे: (Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026)

  1. पेसा क्षेत्र (PESA Area):
    • PESA (Panchayats Extension to Scheduled Areas) कायद्यांतर्गत येणाऱ्या अनुसूचित क्षेत्रातील स्थानिक अनुसूचित जमातीतील (ST) उमेदवारांना या जागांवर प्राधान्य व आरक्षण लागू असते.
    • पेसा क्षेत्रातील जागांवर अर्ज करण्यासाठी उमेदवाराकडे संबंधित पेसा क्षेत्राचा स्थानिक रहिवासी दाखला (Local Resident Certificate) असणे आवश्यक आहे.
  2. नॉन-पेसा क्षेत्र (Non-PESA Area):
    • या जागा सर्वसाधारण (Open) तसेच इतर सर्व सामाजिक प्रवर्गांसाठी (SC, ST, VJ/NT, OBC, EWS) खुल्या असतात.
    • महाराष्ट्रातील कोणताही पात्र उमेदवार नॉन-पेसा जागांसाठी अर्ज करू शकतो.

⚖️ सामाजिक व समांतर आरक्षण (Reservation Policy)

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रचलित आरक्षण धोरणानुसार ही आदिवासी विकास विभाग भरती प्रक्रिया पार पडणार आहे: (Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026)

  • सामाजिक आरक्षण:
    • अनुसूचित जाती (SC)
    • अनुसूचित जमाती (ST)
    • विमुक्त जाती – अ (VJ-A)
    • भटक्या जमाती – ब, क, ड (NT-B, NT-C, NT-D)
    • विशेष मागास प्रवर्ग (SBC)
    • इतर मागासवर्ग (OBC)
    • आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक (EWS)
    • सामाजिक व शैक्षणिकदृष्ट्या मागास वर्ग (SEBC)
    • अराखीव / खुला (Open)
  • समांतर आरक्षण (Horizontal Reservation):
    • महिला आरक्षण: 30% जागा नियमानुसार आरक्षित.
    • दिव्यांग आरक्षण: 4% जागा शासन निर्णयानुसार आरक्षित.
    • माजी सैनिक: नियमानुसार आरक्षण लागू.
    • खेळाडू आरक्षण: 5% गुणवंत खेळाडूंसाठी आरक्षण.
    • प्रकल्पग्रस्त / भूकंपग्रस्त / अंशकालीन शिक्षक: शासन नियमानुसार आरक्षण उपलब्ध.
Related News : विश्व आदिवासी दिवस का पुरा इतिहास पढे: Vishwa Adivasi Divas History In Hindi

महत्त्वाच्या तारखा आणि वेळापत्रक (Important Dates)

उमेदवारांनी खालील तारखांची नोंद घेऊन मुदतीपूर्वी सर्व प्रक्रिया पूर्ण करावी: (Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026)

प्रक्रिया / टप्पादिनांक / मुदत
अधिकृत जाहिरात प्रसिद्धी दिनांक06 ऑगस्ट 2026
कँडिडेट आयडी (Candidate ID) जनरेट करणे06 ऑगस्ट 2026 पासून सुरू
प्राधान्यक्रम (Preferences) निवडणे व Lock करणे06 ऑगस्ट 2026 ते 11 ऑगस्ट 2026 (रात्री 11:59 वाजेपर्यंत)
निवड यादी प्रसिद्धीपवित्र पोर्टलवर यथावकाश घोषित केली जाईल
Tribal Development Department Teacher Recruitment 2026
Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026

💻 पवित्र पोर्टलद्वारे (Pavitra Portal) ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया (How to Apply Online)

उमेदवारांना पवित्र प्रणालीच्या (Pavitra Portal) अधिकृत संकेतस्थळावरूनच ऑनलाईन नोंदणी व प्राधान्यक्रम लॉक करायचे आहेत. अर्ज करण्यासाठी खालील पायऱ्यांचे अनुसरण करा: (Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026)

स्टेप 1: अधिकृत संकेतस्थळाला भेट द्या

स्टेप 2: Candidate ID जनरेट करणे

  • पोर्टलवर उपलब्ध असलेल्या ‘Applicant Registration’ / ‘Generate Candidate ID’ या पर्यायावर क्लिक करा.
  • तुमचा TAIT Roll Number आणि रजिस्ट्रेशन तपशील प्रविष्ट करा.
  • मोबाईलवर आलेला OTP टाकून Candidate ID तयार करा.

स्टेप 3: लॉगिन करा व प्रोफाईल तपासा

  • प्राप्त झालेला Candidate ID आणि पासवर्ड वापरून पोर्टलवर लॉगिन करा.
  • तुमची वैयक्तिक माहिती, शैक्षणिक पात्रता, TAIT गुण आणि श्रेणी व्यवस्थित तपासून घ्या.

स्टेप 4: प्राधान्यक्रम (Preferences) जनरेट करणे

  • प्रणालीद्वारे तुमच्या पात्रतेनुसार (Qualification) आणि TET/CTET गुणानुसार पात्र असणाऱ्या सर्व शाळांचे / आदिवासी विकास विभागातील जागांचे प्राधान्यक्रम (Preferences) स्क्रीनवर दिसतील.
  • ते सर्व प्राधान्यक्रम डाऊनलोड करून शांतपणे अभ्यास करा.

स्टेप 5: प्राधान्यक्रम लॉक करणे (Preference Locking)

  • तुम्हाला ज्या विभागांना (नाशिक, ठाणे, अमरावती, नागपूर) आणि ज्या शाळांना पहिला पसंतीक्रम द्यायचा आहे, त्यानुसार 1, 2, 3 या क्रमाने पसंती द्या.
  • 11 ऑगस्ट 2026 च्या आत आपले सर्व प्राधान्यक्रम तपासून Lock करा.
  • टीप: एकदा प्राधान्यक्रम लॉक केल्यानंतर त्यात कोणताही बदल करता येणार नाही.

स्टेप 6: प्रिंट आऊट घ्या

  • प्राधान्यक्रम लॉक केल्यानंतर अर्जाची आणि लॉक केलेल्या प्रेफरन्सची PDF डाऊनलोड करून सुरक्षित प्रिंट आऊट काढून ठेवा.

📑 आवश्यक कागदपत्रे आणि निवड प्रक्रिया (Documents Checklist)

कागदपत्र पडताळणीच्या (Document Verification) वेळी उमेदवारांकडे खालील मूळ प्रमाणपत्रे व साक्षांकित प्रती असणे आवश्यक आहे: (Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026)

  1. TAIT (शिक्षक अभियोग्यता व बुद्धिमत्ता चाचणी) गुणपत्रक.
  2. 10वी (SSC) व 12वी (HSC) गुणपत्रक आणि प्रमाणपत्र (Board Certificate).
  3. पदवी (B.A. / B.Sc.) गुणपत्रक आणि पदवी प्रमाणपत्र (Degree Certificate).
  4. पदव्युत्तर पदवी (M.A. / M.Sc.) गुणपत्रक व प्रमाणपत्र (उच्च माध्यमिक पदासाठी).
  5. D.Ed. / D.T.Ed. / B.Ed. गुणपत्रक व पदवी/पदविका प्रमाणपत्र.
  6. MAHATET किंवा CTET उत्तीर्ण प्रमाणपत्र (Paper 1 / Paper 2).
  7. जातीचा दाखला (Caste Certificate) व जात वैधता प्रमाणपत्र (Caste Validity Certificate).
  8. नॉन-क्रिमीलेयर प्रमाणपत्र (Non-Creamy Layer Certificate) – (आरक्षित प्रवर्गांसाठी लागू असल्यास).
  9. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक (EWS) प्रमाणपत्र (चालू आर्थिक वर्षातील).
  10. महाराष्ट्र राज्याचा अधिवास दाखला (Domicile Certificate).
  11. पेसा क्षेत्रातील रहिवासी दाखला (Local Resident Certificate – PESA जागांसाठी अर्ज करत असल्यास).
  12. दिव्यांगत्व / महिला आरक्षण / खेळाडू / माजी सैनिक / अंशकालीन / प्रकल्पग्रस्त प्रमाणपत्र (लागू असल्यास).
  13. आधार कार्ड / पॅन कार्ड किंवा ओळखपत्र.
  14. लहान कुटुंबाचे प्रतिज्ञापत्र (Small Family Declaration Certificate).

🎯 उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या सूचना व टिप्स (Important Tips for Applicants)

  1. वेळेचे नियोजन करा: प्राधान्यक्रम लॉक करण्याची शेवटची तारीख 11 ऑगस्ट 2026 आहे. शेवटच्या दिवशी सर्व्हर डाऊन होण्याचा धोका असतो, त्यामुळे वेळेआधीच ही प्रक्रिया पूर्ण करा.
  2. माध्यम व विषय अचूक निवडा: तुम्ही ज्या माध्यमात (मराठी/इंग्रजी) आणि ज्या विषयात पदवी/पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केली आहे, त्यानुसारच पसंतीक्रम द्या.
  3. पेसा क्षेत्राची पडताळणी: पेसा जागांवर दावा करणाऱ्या उमेदवारांनी आपला स्थानिक रहिवासी दाखला वैध असल्याची खात्री करावी.
  4. अधिकृत संकेतस्थळाचा वापर: कोणत्याही अफवांवर विश्वास न ठेवता फक्त आदिवासी विकास विभागाच्या अधिकृत पोर्टल https://tribal.maharashtra.gov.in आणि पवित्र पोर्टलवर प्रसिद्ध होणाऱ्या सूचनांचे पालन करा.
Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti
Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions – FAQs)

प्रश्न 1: Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti साठी एकूण किती जागा उपलब्ध आहेत?

उत्तर: Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti जाहिरात 2026 अंतर्गत एकूण 2,421 जागा भरल्या जाणार आहेत.

प्रश्न 2: Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti प्रक्रियेत कोणकोणते विभाग समाविष्ट आहेत?

उत्तर: यामध्ये नाशिक (826 जागा), ठाणे (613 जागा), अमरावती (468 जागा) आणि नागपूर (514 जागा) हे चार अपर आयुक्त क्षेत्र समाविष्ट आहेत.

प्रश्न 3: Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti अर्ज करण्याची शेवटची तारीख काय आहे?

उत्तर: पवित्र पोर्टलवर प्राधान्यक्रम लॉक करण्याची शेवटची तारीख 11 ऑगस्ट 2026 आहे.

प्रश्न 4: बिगर-पेसा (Non-PESA) उमेदवार पेसा जागांसाठी अर्ज करू शकतात का?

उत्तर: नाही, पेसा (PESA) क्षेत्रातील जागांवर फक्त त्या क्षेत्रातील स्थानिक अनुसूचित जमातीतील (ST) रहिवासी उमेदवारच अर्ज करू शकतात. मात्र, बिगर-पेसा (Non-PESA) जागांसाठी सर्व पात्र उमेदवार अर्ज करू शकतात.

प्रश्न 5: अर्जासाठी अधिकृत वेबसाईट कोणती आहे?

उत्तर: ऑनलाईन नोंदणी व प्राधान्यक्रमासाठी https://tait2025.mahateacherrecruitment.org.in आणि सविस्तर जाहिरातीसाठी https://tribal.maharashtra.gov.in या अधिकृत संकेतस्थळांचा वापर करावा.

🔗 महत्त्वाचे वेब लिंक्स (Direct Links)

  • 🌐 Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti पवित्र पोर्टल ऑनलाईन अर्ज लिंक: इथे क्लिक करा
  • 📄 Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti अधिकृत संकेतस्थळ: इथे क्लिक करा
  • 📍 स्वाक्षरीकर्ती प्राधिकारी: लीना बनसोड, भा.प्र.से., आयुक्त, आदिवासी विकास, महाराष्ट्र राज्य, नाशिक.

(टीप: (Adivasi Vikas Vibhag Shikshak Bharti 2026) ही माहिती आदिवासी विकास आयुक्तालय, नाशिक द्वारे प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या अधिकृत जाहिरात क्र. प्रज्ञा-2025/प्र.क्र.55/का.2(2)/6830 वर आधारित आहे. सर्व उमेदवारांनी अर्ज करण्यापूर्वी अधिकृत जाहिरात सविस्तर वाचून घ्यावी.)

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

आपला ई-मेल अड्रेस प्रकाशित केला जाणार नाही. आवश्यक फील्डस् * मार्क केले आहेत