Khajya Naik Information in Marathi: एक दुर्लक्षित आदिवासी क्रांतिकारक खाज्या नाईक यांच्याबद्दल माहिती

Khajya Naik Information in Marathi: नमस्कार आदिवासी बांधवांनो, मी शैलेश पावरा ग्रामीण बातम्याचा संपादक, मी देखील आदिवासी समाजाचा असून आज मी तुम्हाला एक दुर्लक्षित आदिवासी क्रांतिकारक खाज्या नाईक यांच्याबद्दल माहिती– देत आहे. जो इतिहासात अजून पर्यंत आहे. मुख्यता अजून आदिवासी बांधवाना या महान क्रांतीकार चा इतिहास माहिती नाही. म्हणून मी आज सविस्तर लेख लिहून देत आहे.

११ एप्रिल, १८५८ रोजी, तत्कालीन खानदेश प्रदेशातील शिरपूरजवळच्या अंबापाणीच्या जंगलात, आदिवासी भिल्ल स्त्री-पुरुषांच्या एका गटाने ब्रिटिश सैन्याविरुद्ध दिवसभर भीषण लढाई लढली. चारी बाजूंनी घेरले जाऊन आणि आधुनिक शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या शत्रूचा सामना करत असतानाही, आदिवासी भिल्लांनी शौर्याने लढा दिला आणि ब्रिटिश अधिकारी व सैनिकांचे मोठे नुकसान केले.

या प्रतिकाराचे नेतृत्व करणारे Khajya Naik ब्रिटिशांचे प्रमुख लक्ष्य बनले. त्यांनी त्यांच्या डोक्यावर दोन हजार रुपयांचे बक्षीस ठेवले होते. १८६० मध्ये, या क्रांतिकारक नायकाची कपटाने पाठीत गोळी घालून हत्या करण्यात आली आणि त्यांचे कापलेले शीर सात दिवस धारंगावकडे जाणाऱ्या मुख्य रस्त्यावरील एका झाडाला लटकवून ठेवण्यात आले. असे म्हणणे चुकीचे ठरणार नाही की, इतिहासकारांनी खानदेश भिल्ल समाजाच्या या क्रांतिकारक नायकाकडे, तसेच अंबापाणीच्या लढाईदरम्यान भिल्ल स्त्री-पुरुषांनी दाखवलेल्या अदम्य धैर्याकडे मोठ्या प्रमाणावर दुर्लक्ष केले आहे.

खाज्या नाईक कोण होते? – (Who was Khajya Naik? )

खाज्या नाईक यांचे खरे नाव काजेनसिंग नायक होते. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी केलेल्या वेगळ्या उच्चारामुळे ते ‘काजिसिंग‘ झाले, जे नंतर ‘खाज्या नाईक’ म्हणून लोकप्रिय झाले. त्यांच्या ‘नायक’ या आडनावाबाबतही काही संदिग्धता आहे. त्यांनी ब्रिटिश पोलीस दलात सुरक्षा अधिकारी म्हणून काम केले. खाज्या नाईक यांच्या जन्मतारखेची किंवा जन्मस्थानाची कोणतीही स्पष्ट नोंद नसली तरी, स्थानिक लोककथेनुसार ते सांगवी-पालसनेर भागातील एका लहान खेड्याचा (बाटवापाडा) गावात राहत होते. त्यांचे वडील, गुमान सिंग नाईक, हे देखील ब्रिटिश सैन्यात सुरक्षा अधिकारी होते आणि त्यांच्यावर मुंबई-आग्रा रस्त्यावरील शिरपूर-सेंधवा पर्वतीय खिंडीचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी होती. 

या पर्वतीय खिंडीतून ब्रिटिशांकडून गोळा होणारा महसूल—तसेच दिल्ली आणि आग्रा येथील विविध व्यापाऱ्यांची संपत्ती—मुंबईला पाठवली जात असे. गुमान सिंग नाईक यांनी अंदाजे १८१८ ते १८३१ पर्यंत १३ वर्षे हे पद भूषवले. त्यांचा प्रामाणिकपणा ओळखून, ब्रिटिश सरकारने ही जबाबदारी त्यांचा मुलगा काजेनसिंग (‘खाज्या नाईक‘ म्हणून ओळखला जाणारा) याच्याकडे सोपवली. १८३१ ते १८५१ पर्यंत, खाज्या नाईकने आपल्या वडिलांप्रमाणेच त्याच प्रामाणिकपणाने आपली कर्तव्ये पार पाडली.

याच काळात, सेंधवा खिंडीत चोरी करताना पकडलेल्या एका गुन्हेगाराला खाज्या नाईकने बेदम मारहाण केली आणि त्यात त्याचा मृत्यू झाला. परिणामी, ब्रिटिश सरकारने खाज्या नाईकवर खुनाचा खटला चालवला आणि त्याला १० वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली.

खाज्या नाईकचा एक प्रबळ अस्तित्व – A formidable presence: Khajya Naik

खाज्या नाईकला खुनाच्या आरोपाखाली तुरुंगात टाकल्यानंतर, मुंबई-आग्रा रस्त्यावर आदिवासी भिल्ल तरुणांचे हल्ले अधिक तीव्र झाले. शिवाय, खानदेश प्रदेशातील विविध आदिवासी भिल्ल जमातींनी ब्रिटिशांसमोर एक मोठे आव्हान उभे केले होते. खाज्या नाईकच्या सुटकेमुळे परिस्थिती पुन्हा नियंत्रणात आणण्यास मदत होऊ शकते हे लक्षात आल्यावर, ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी “चांगल्या वर्तणुकीचे” कारण देत, त्याची शिक्षा पूर्ण होण्याच्या पाच वर्षे आधीच त्याला सोडले आणि ब्रिटिश सैन्यात खाज्या नाईकला पुन्हा भरती होण्याची संधी दिली.

तथापि, तुरुंगात कॅप्टन बर्च आणि इतर अधिकाऱ्यांकडून झालेल्या गैरवर्तनामुळे त्याच्या मनात अन्यायाची तीव्र भावना निर्माण झाली, म्हणून खाज्या नाईकने ब्रिटिशांविरुद्ध प्रतिकाराचा मार्ग निवडला. त्याने आदिवासी भिल समाजातील तरुणांचे एक सशस्त्र दल संघटित केले. कालांतराने, भीमा नायक, महादेव नायक, दौलत नायक, कालुबाबा, आनंद नायक आणि रामलय नायक यांच्यासह अनेक प्रमुख सहकारी त्याला येऊन मिळाले.

त्यांनी मिळून ब्रिटिश लष्करी अधिकारी आणि ब्रिटिश सरकारला पाठिंबा देणाऱ्या सावकारांवर हल्ले करण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या या कारवायांनी व्यथित होऊन, ब्रिटिश सरकारने त्यांच्या डोक्यावर २,००० रुपयांचे बक्षीस जाहीर केले. आपले सशस्त्र दल स्थापन केल्यानंतर, ख्वाजाने अनेक भागांमध्ये हल्ले सुरू केले. १ नोव्हेंबर १८५७ रोजी, सुलतानपूर तालुक्यातल्या एका गावावर हल्ला केल्यानंतर, भीमा नायकने ब्रिटिश अधिकारी कॅप्टन केनेडी यांच्यावर एक मोठा हल्ला चढवला, ज्यात कॅप्टन केनेडी यांचा पराभव झाला.

त्यानंतर, Khajya Naik ने सेंधवा घाटावर ताबा मिळवला आणि ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना डावलून स्वतःच कर गोळा करण्यास सुरुवात केली. त्याच्या वारंवार होणाऱ्या हल्ल्यांमुळे ब्रिटिश सरकार खूप हादरले होते; या हल्ल्यांमध्ये उच्च आणि कनिष्ठ अशा दोन्ही ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना लक्ष्य केले जात होते. त्याची भीती दिवसेंदिवस वाढत गेली. Khajya Naik च्या भीतीने, ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना मुंबई-आग्रा रस्ता असुरक्षित वाटू लागला. परिणामी, त्यांनी आपले वाहतुकीचे मार्ग मध्य प्रदेशकडून महाराष्ट्राकडे वळवले.

खाज्या नाईकने ब्रिटिश सरकारला हादरवले :Khajya Naik shook the British government.

स्थानिक जिल्हा अधिकाऱ्यांकडून ब्रिटिश सरकारला बातमी मिळाली की, Khajya Naik च्या नेतृत्वाखाली भिल समाजातील अनेक तरुणांच्या सहभागाने एक बंड पेटत आहे. ब्रिटिश सरकार त्यांच्याविरुद्ध कोणतीही कारवाई करण्याची योजना आखण्यापूर्वीच, १७ नोव्हेंबर १८५७ रोजी, Khajya Naik ने, त्याचा साथीदार भीमा नायक आणि ३०० भिल तरुणांसह, जांभळी चौकातील ब्रिटिश खजिन्यावर हल्ला करून तो लुटला.

खजिन्याचे रक्षण २०० सशस्त्र ब्रिटिश सैनिक आणि ३०० आदिवासी भिल सैनिक करत होते; परंतु भीतीमुळे दरोड्यादरम्यान कोणीही प्रतिकार केला नाही. खजिन्यात त्या काळी चलनात असलेली चांदीची नाणी होती. एवढी मोठी रक्कम इतक्या सहजपणे लुटली गेल्याने ब्रिटिश सरकार खोलवर हादरले. त्यानंतर,Khajya Naik ने एका ब्रिटिश टपाल कार्यालयावर हल्ला केला आणि तारयंत्रणा तोडली, ज्यामुळे ब्रिटिश दळणवळण आणि रसद पूर्णपणे विस्कळीत झाली.

हे त्या प्रदेशातील ब्रिटिश सत्ता आणि प्रभावाच्या पतनाचे स्पष्ट चिन्ह होते. त्याने लुटलेल्या खजिन्याचा उपयोग आपल्या सैन्यासाठी शस्त्रे खरेदी करण्यासाठी केला. त्यानंतर, सेंधवा घाट खिंडीत चार लाख रुपयांचा आणखी एक खजिना लुटण्यात आला.

खाज्या नाईक आणि तरुणांमध्ये वाढती लोकप्रियता – Khajya Naik and his growing popularity among the youth

ज्या काळात ब्रिटिश सरकारचे पूर्ण वर्चस्व होते आणि त्यांच्या लष्करी सामर्थ्याला आव्हान देण्याचे धाडस कोणीही करत नव्हते, त्या काळात Khajya Naik ने तरुणांना एकत्र करून अदम्य धैर्य दाखवले. इतकेच नाही, तर त्याने लुटलेली संपत्ती गरिबांमध्ये वाटली. त्याने गरिबांवर अत्याचार करणाऱ्या ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनाही धडा शिकवला. त्याने सावकार आणि व्यापाऱ्यांकडून लुटलेली संपत्ती गरजूंना वाटली.

या कारणांमुळे, Khajya Naik अल्पावधीतच तरुणांमध्ये प्रचंड लोकप्रिय झाला. त्याच्यापासून प्रेरणा घेऊन, अनेक तरुणांनी ब्रिटिश सरकारविरुद्ध बंड करण्यास सुरुवात केली. लवकरच, ब्रिटिश राजवटीला कंटाळलेल्या खानदेश प्रदेशातील तरुणांमध्ये Khajya Naik एक नेता म्हणून प्रसिद्ध झाला.

खाज्या नाईक यांची अंबापाणीची ऐतिहासिक लढाई –

सध्याच्या मध्य प्रदेशातील शिरपूरजवळ असलेल्या अंबापाणीच्या जंगलात Khajya Naik आणि त्याचे साथीदार असल्याची गुप्त माहिती ब्रिटिश सरकारला मिळाली. त्यांनी आधुनिक शस्त्रांनी सुसज्ज असलेली एक तुकडी त्या भागात पाठवली. ११ एप्रिल १८५८ रोजी ब्रिटिश सैन्याने त्या भागावर हल्ला केला. ब्रिटिशांशी लढण्यासाठी भिल्ल समाजातील स्त्री-पुरुष एकत्र आले. धनुष्यबाण, गोफण आणि तलवारी यांसारख्या पारंपरिक शस्त्रांनी सज्ज होऊन त्यांनी संपूर्ण दिवसभर ब्रिटिश सैन्याला रोखून धरले.

आदिवासी भिल्ल सैनिकांच्या या तुकडीने अनेक ब्रिटिश अधिकारी आणि सैनिकांना ठार मारले. या लढाईत ६५ भिल्ल योद्धे शहीद झाले. संध्याकाळपर्यंत Khajya Naik आणि भीमा नायक यांच्यासह त्यांचे ६० भिल्ल साथीदार गोळ्या लागून ठार झाले. कोणत्याही आधुनिक शस्त्रांशिवाय ब्रिटिश सैन्याविरुद्ध भिल्ल समाजाने दाखवलेले हे शौर्य इतिहासात अजरामर झाले आहे. या लढाईत सुमारे ४०० स्त्रिया पुरुषांच्या बरोबरीने ब्रिटिश सैन्याविरुद्ध लढल्या. भिल समाजाच्या महिलांनी दाखवलेले हे अतुलनीय शौर्य कदाचित जगातील कोणत्याही देशाच्या इतिहासात अतुलनीय आहे.

विश्वासघातामुळे खाज्या नाईक यांचा गेला जीव –

११ एप्रिल १८५८ रोजी झालेल्या अंबापाणीच्या लढाईनंतर, Khajya Naik आणि भीमा नायक जंगलात माघारले. ते १८६० पर्यंत तिथेच राहिले आणि त्यांनी ब्रिटिशांचे आयुष्य अत्यंत कठीण करून ठेवले. अखेरीस, बढती आणि दोन हजार रुपयांच्या बक्षिसाचे आमिष दाखवून, रोहिद्दीन मकरानी—जो एकेकाळी खाज्या नाईकच्या सैन्यात होता—त्याला ठार मारण्याचा कट रचला.

एके सकाळी, जेव्हा खाज्या नाईक जंगलातील गोई नदीच्या काठावर स्नान करत होते, तेव्हा मकरानी मैत्रीपूर्ण संभाषणाच्या बहाण्याने त्यांच्याजवळ गेला. Khajya Naik चे लक्ष विचलित होताच, मकरानीने त्यांच्या पाठीत गोळी झाडली. ब्रिटिशांना पुरावा देण्यासाठी, मकरानीने तलवारीने खाज्या नाईकचे शीर धडापासून वेगळे केले. धरणगावमध्ये, Khajya Naik चा मुलगा, दौलत नायक याने आपल्या वडिलांचे कापलेले शीर ओळखले आणि ब्रिटिश अधिकाऱ्यांसमोर मकरानीला फटकारले. त्यानंतर, मकरानी यांना पदोन्नती देण्यात आली आणि दोन हजार रुपयांचे बक्षीस देण्यात आले.

धरणगावमध्ये सात दिवस झाडाला खाज्या नाईक लटकवलेले एक कापलेले शीर—

ब्रिटिश राजवटीत, धरणगाव हे खानदेश प्रदेशाचे पोलीस मुख्यालय होते. त्याच्या अधिकारक्षेत्रात बुरहानपूर, असिरगड, सटाणा, निमार (निमारच्या सेंधवा घाटासह) आणि अजिंठा यांसारख्या मोठ्या भागांचा समावेश होता. खानदेश पोलीस बटालियनचे अधिकारी कॅप्टन बर्च आणि त्यांचे सहकारी आऊत्राम हे धरणगाव परिसरावर बारीक लक्ष ठेवून होते, कारण तेथील भिल्ल तरुणांचा एक मोठा गट ब्रिटिश सैन्यासाठी सातत्याने मोठी समस्या निर्माण करत होता.

भिल्ल समाजाचे एक आदरणीय नेते आणि आदर्श असलेल्या खाज्या नाईक यांचे कापलेले शीर धरणगावच्या मुख्य रस्त्यावरील (आजच्या धरणगाव रेल्वे स्टेशनजवळ) एका कडुलिंबाच्या झाडाला लटकवण्यात आले होते. या भयानक प्रदर्शनाद्वारे भिल्ल आदिवासींच्या मनात भीती निर्माण करून त्यांना ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध बंड करण्यापासून रोखण्याचा ब्रिटिशांचा हेतू होता. ते कापलेले शीर सात दिवस तिथे लटकत होते. ही घटना समोर आल्यापासून, भिल समाजाचे पुरुष आणि स्त्रिया दरवर्षी ११ एप्रिल रोजी त्या नायकाला आदरांजली वाहण्यासाठी या ठिकाणी आणि शिरपूरजवळील अंबापाणी येथे मोठ्या संख्येने जमतात.

अंबापाणी हे मध्य प्रदेशातील सेंधवाजवळ, शिरपूरपासून ५० किलोमीटर अंतरावर असलेले एक गाव आहे. ते जामुपाणी गावाच्या पुढे आहे. दरवर्षी ११ एप्रिल रोजी, या गावाजवळील जंगलात एक मोठा कार्यक्रम आयोजित केला जातो – हे तेच जंगल आहे जिथे ऐतिहासिक ‘अंबापाणीची लढाई’ झाली होती. धरणगावच्या जाजू कुटुंबाने येथे एक छोटे स्मारक (मंदिर) बांधून Khajya Naik यांची स्मृती जपली आहे. गेल्या चार पिढ्यांपासून जाजू कुटुंबातील महिला दररोज संध्याकाळी येथे दिवे लावत आहेत. त्यांच्या सामाजिक योगदानाच्या सन्मानार्थ, आज जाजू कुटुंबाचा सन्मान केला जाईल.

Khajya Naik यांच्या अधिकृत नोंदी –

Khajya Naik यांच्या मृत्यूच्या नेमक्या तारखेबद्दल इतिहासकारांमध्ये मोठी भिन्नता आहे. जळगाव जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या राजपत्रात, तसेच धरणगाव नगर परिषदेच्या सुवर्ण महोत्सवी स्मरणिकेत त्यांचा उल्लेख आहे. शिवाय, अमळनेर येथील प्रताप महाविद्यालयातील प्राध्यापक डॉ. धनंजय चौधरी यांच्याकडे Khajya Naik यांच्याशी संबंधित ब्रिटिश वसाहतकालीन अनेक महत्त्वाचे लिखित दस्तऐवज आहेत. काही इतिहासकारांच्या मते, ११ एप्रिल १८५८ रोजी अंबापाणीच्या लढाईत नायक यांचा मृत्यू झाला.

असेही म्हटले जाते की, त्यांचा मुलगा पोलाद सिंग याचाही त्याच दिवशी मृत्यू झाला. तथापि, ए. एन. ए. सिमकॉक्स (जे त्यावेळी पूर्व खानदेशचे कलेक्टर होते) यांनी त्यांच्या ‘अ मेमोइर ऑफ द खानदेश भिल कॉर्प्स‘ या पुस्तकात नमूद केले आहे की, खाज्या नाईक यांचा शिरच्छेद झाल्यानंतर, त्यांचा मुलगा पोलाद सिंग याने कापलेल्या डोक्याची ओळख पटवली. सिमकॉक्स स्पष्ट करतात की, या पुस्तकात १८२५ ते १८९१ या कालावधीचा समावेश आहे.

मुंबईतील (एल्फिन्स्टन कॉलेज) आणि पुण्यातील पेशवा कार्यालयाच्या अभिलेखागारात भिल समाजाच्या बंडांशी संबंधित ब्रिटिशकालीन अनेक कागदपत्रे आहेत; यापैकी अनेक कागदपत्रांमध्ये खाज्या नाईक यांचा उल्लेख आहे. जानेवारी २०१० मध्ये, धुळे येथे झालेल्या १७ व्या आदिवासी सांस्कृतिक ऐक्य परिषदेदरम्यान, उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाला क्रांतिकारक नायक खाज्या नाईक यांचे नाव देण्याची मागणी करणारा ठराव मंजूर करण्यात आला. याशिवाय, अंबापाणीच्या लढाईच्या स्मृतिदिनानिमित्त दरवर्षी सेंधवा प्रदेशात खाज्या नाईक यांचे स्मरण केले जाते.

Related Post: आदिवासी बॅनर डिझाइन (Adivasi Banner Design Marathi)

भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात, इतर महान व्यक्तींसोबतच आदिवासी क्रांतिकारक नेहमीच आघाडीवर होते. अनेकांनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले; तरीही, ही भारतीय इतिहासाची एक मोठी शोकांतिका आहे की आदिवासी संघर्षाचा आणि त्याच्या क्रांतिकारकांचा इतिहास कधीही पूर्णपणे उलगडला गेला नाही. खानदेश प्रदेश आणि सातपुडा पर्वतरांगेने देशाला अनेक महान आदिवासी योद्धे दिले आहेत. असेच एक नाव म्हणजे शूर ‘खज्या नायक’. इतिहासाच्या पानांमध्ये हरवलेल्या आणि नेहमीच दुर्लक्षित राहिलेल्या या योद्ध्याच्या कथा अंगावर काटा आणणाऱ्या आहेत.१८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धातील  ब्रिटिशांच्या नाकासमोर केलेले त्यांचे धाडसी हल्ले आणि त्यांच्या नेतृत्वाने खज्या नायक यांना अमर केले.

आदिवासी समाजाने ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध आवाज उठवून भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. आदिवासी समाजातील प्रमुख व्यक्तींमध्ये सिद्धू आणि कान्हू, राणी गायदिनल्यू, बिरसा मुंडा, राणी दुर्गावती माडवी, राणा पूंजा भिल, खज्या नायक, झलकारी बाई, तांत्या मामा, राघोजी भांगरे, भीमा नायक, आणि नंदुरबार जिल्ह्यातील किरसिंग भिल व रुमालिया नायक यांचा समावेश आहे. महात्मा गांधींच्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनादरम्यान तरुण क्रांतिकारक शिरीषकुमार मेहता यांची ब्रिटिशांनी गोळ्या झाडून हत्या केली हे अनेकांना माहीत असले तरी, शिरीषकुमार यांच्यासोबत किरसिंग भिल यांचीही ब्रिटिशांनी गोळ्या झाडून हत्या केली होती, ही गोष्ट मोठ्या प्रमाणावर अज्ञात आहे. संपूर्ण इतिहास कधीच उघड न झाल्यामुळे, किरसिंग भिल यांच्यासारखे अनेक योद्धे अज्ञातच राहिले.

Khajya Naik Information in Marathi :१८५७ च्या स्वातंत्र्य युद्धात आदिवासी क्रांतिकारकांचे वर्चस्व

१८५७ च्या स्वातंत्र्य युद्धात आदिवासी क्रांतिकारकांचे वर्चस्व अतुलनीय होते. आदिवासी समुदायांच्या नेत्यांमध्ये खाज्या नाईक हे एक प्रमुख नाव होते. ते एक शक्तिशाली नेते होते, ज्यांनी सातपुडा प्रदेशात ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्यासाठी लाखो आदिवासी पुरुष, स्त्रिया आणि तरुणांना एकत्र आणले. दगड, कुऱ्हाडी, गोफण आणि भाले यांसारख्या शस्त्रांनी सज्ज होऊन त्यांनी ब्रिटिश सैन्याचा सामना केला. खज्या नायक यांनी पूर्वी ब्रिटिश पोलीस दलात सेवा बजावली होती;

जिल्हाधिकारी मॅन्सफिल्ड यांनी त्यांच्यावर सेंधवा आणि शिरपूर दरम्यानच्या ४० मैलांच्या रस्त्यावर देखरेख करण्याची जबाबदारी सोपवली होती. खज्या नायक यांनी वीस वर्षे अत्यंत निष्ठेने सेवा बजावली, पण एके दिवशी, एका संशयिताची चौकशी करत असताना, त्या संशयिताचा मृत्यू झाला. या घटनेबद्दल ब्रिटिशांनी खज्या नायक यांना दहा वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली. तुरुंगातील चांगल्या वर्तनामुळे त्यांची शिक्षा पाच वर्षांनी कमी करण्यात आली आणि १८५५ मध्ये त्यांची सुटका झाली.